Zanim zacznie się liczyć obowiązki, trzeba wiedzieć, czego dotyczą. Przepisy o czynnikach chemicznych mają własne definicje i to one, a nie potoczne wyobrażenie o chemii, wyznaczają zakres. Najważniejsza jest jedna: czynnik chemiczny stwarzający zagrożenie. To ona rozstrzyga, czy dana substancja uruchamia spis, kartę charakterystyki, ocenę ryzyka i pomiary.
Czynnik chemiczny
Czynnik chemiczny to każdy pierwiastek lub związek chemiczny, sam albo w mieszaninie, w stanie, w jakim występuje w przyrodzie lub w jakim jest wytwarzany, stosowany lub uwalniany w środowisku pracy, w tym jako odpad. Definicja jest celowo szeroka: nie ma znaczenia, czy czynnik powstaje celowo, czy ubocznie, ani czy jest wprowadzany do obrotu.
Pył spawalniczy, spaliny i opary też są czynnikami chemicznymi. Definicja obejmuje substancje uwalniane w trakcie pracy, więc dym z lutowania, pył drewna, opary rozpuszczalnika ze schnącej farby czy spaliny wózka widłowego w hali są czynnikami chemicznymi, mimo że nikt ich nie kupił ani nie oznakował. Liczy się to, co realnie występuje w powietrzu na stanowisku.
Podstawa: § 1 pkt 1 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
Czynnik chemiczny stwarzający zagrożenie
Obowiązki uruchamia nie każdy czynnik chemiczny, tylko taki, który stwarza zagrożenie. Definicja ma dwie części i wystarczy spełnić jedną z nich.
| Przesłanka | Na czym polega |
|---|---|
| Klasyfikacja CLP | czynnik spełnia kryteria którejkolwiek klasy zagrożeń fizycznych lub zagrożeń dla zdrowia z rozporządzenia CLP, bez względu na to, czy został formalnie zaklasyfikowany |
| Właściwości lub sposób użycia | czynnik nie spełnia kryteriów klasyfikacji, ale ze względu na swoje właściwości fizykochemiczne, oddziaływanie na człowieka albo sposób stosowania może stwarzać ryzyko; do tej grupy zalicza się także każdy czynnik i pył, dla którego ustalono wartość NDS |
Podstawa: § 1 pkt 2 lit. a i b rozporządzenia o czynnikach chemicznych oraz rozporządzenie CLP
Dwie drogi, którymi coś staje się zagrożeniem
Rozróżnienie między dwiema przesłankami jest praktyczne, a nie akademickie. Pierwsza droga to etykieta i karta: jeżeli produkt ma piktogram i zwroty H, sprawa jest jasna. Druga droga jest tą, o której najłatwiej zapomnieć, bo dotyczy rzeczy bez etykiety.
- Produkt sklasyfikowany. Rozpuszczalnik, kwas, klej, farba, środek czyszczący z piktogramem CLP. Zagrożenie wynika wprost z klasyfikacji.
- Substancja z ustaloną wartością NDS. Nawet jeżeli nie ma etykiety niebezpieczeństwa, ustalenie dla niej najwyższego dopuszczalnego stężenia oznacza, że jest czynnikiem stwarzającym zagrożenie. Dotyczy to wielu pyłów i substancji powstających w procesie.
- Zagrożenie ze sposobu użycia. Substancja obojętna w opakowaniu może stwarzać ryzyko rozpylona, podgrzana albo stosowana w zamkniętej przestrzeni bez wentylacji. Liczy się realny sposób stosowania na stanowisku.
Brak piktogramu nie znaczy brak obowiązków. Najczęstszy błąd to uznanie, że skoro produkt nie ma etykiety niebezpieczeństwa, to nie podlega przepisom o czynnikach chemicznych. Pył drewna, mąka w piekarni, spaliny silników Diesla czy krzemionka na budowie nie mają etykiety, a są czynnikami stwarzającymi zagrożenie, bo ustalono dla nich wartości dopuszczalne albo zagrażają sposobem powstawania.
Podstawa: § 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia o czynnikach chemicznych
Zagrożenie a ryzyko
Przepisy rozróżniają dwa pojęcia, które w mowie potocznej się zlewają, a które w dokumentacji trzeba trzymać osobno.
| Pojęcie | Co oznacza |
|---|---|
| Zagrożenie czynnikiem chemicznym | swoista właściwość czynnika mogąca potencjalnie spowodować szkodę; jest cechą samej substancji |
| Ryzyko zawodowe | prawdopodobieństwo wystąpienia szkody zdrowotnej w konkretnych warunkach stosowania lub narażenia; zależy od sposobu pracy, ilości i czasu |
Podstawa: § 1 pkt 4 i 5 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
Ta sama substancja niesie stałe zagrożenie, ale ryzyko jest różne przy pracy w wyciągu i bez wyciągu, przy pół litra i przy beczce, przy dwóch minutach i przy całej zmianie. Dlatego ocenia się ryzyko, a nie samo zagrożenie.
Praca z udziałem czynnika i narażenie
- Praca z udziałem czynnika chemicznego to każda praca, w której czynnik się stosuje lub zamierza stosować, łącznie z jego wytwarzaniem, przechowywaniem, transportem i usuwaniem odpadów. Magazynowanie i transport są więc pracą z chemią w rozumieniu przepisów, a nie czynnością poza nimi.
- Narażenie zawodowe to proces oddziaływania czynnika chemicznego na organizm pracownika na jego stanowisku. To narażenie, a nie sama obecność substancji w firmie, jest przedmiotem oceny ryzyka i pomiarów.
Podstawa: § 1 pkt 6 i 7 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
Co z tej definicji wynika w praktyce
-
Zacznij od inwentaryzacji, nie od etykiet
Policz wszystko, co w firmie jest stosowane, wytwarzane albo uwalniane: produkty kupione, ale też pyły, opary i spaliny powstające w procesie. Dopiero potem rozstrzygaj, co z tego stwarza zagrożenie.
Podstawa: § 2 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
-
Rozstrzygnij status każdej pozycji
Dla każdej pozycji ustal, czy jest czynnikiem stwarzającym zagrożenie: sprawdź klasyfikację CLP z karty charakterystyki oraz to, czy ustalono dla niej wartość NDS. Jeżeli którakolwiek przesłanka jest spełniona, pozycja wchodzi do dalszej dokumentacji.
Podstawa: § 1 pkt 2 i § 2 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
-
Uruchom obowiązki dopiero po rozstrzygnięciu
Spis, karty charakterystyki, oznakowanie, ocena ryzyka i pomiary dotyczą czynników stwarzających zagrożenie. Rozstrzygnięcie statusu jest więc bramą do wszystkich pozostałych obowiązków, opisanych na stronie Obowiązki pracodawcy.
Podstawa: art. 221 Kodeksu pracy oraz § 2 i § 3 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
Spis substancji i mieszanin
Arkusz spisu prowadzi przez rozstrzygnięcie statusu każdej pozycji: klasyfikacja CLP, obecność wartości NDS i wynikający z nich zakres obowiązków. W pakiecie oceny ryzyka jest karta oceny stanowiska gotowa do wypełnienia.