Przepis nie wymienia ani jednego konkretnego rozwiązania. Podaje cel i warunek doboru: rozwiązania techniczne mają obniżać temperaturę albo ograniczać jej wzrost, organizacyjne mają minimalizować wpływ temperatury na zdrowie, a jedne i drugie mają być uzależnione od warunków i specyfiki pracy. Ta strona wypełnia tę ramę katalogiem, z oceną skuteczności i z tym, co przy każdym rozwiązaniu trzeba dopilnować.
Zasada doboru i kolejność
Nowy paragraf daje alternatywę, ale nie zawiesza ogólnych zasad zapobiegania z § 39 rozporządzenia. Obie reguły trzeba czytać razem. Uwaga na źródło: § 39 był przepisywany dwa razy, w 2007 i w 2008 roku, a tekst jednolity z 2003 r. pokazuje brzmienie sprzed obu zmian.
-
Najpierw zapobieganie i likwidacja zagrożeń u źródła
Obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy realizuje się na podstawie ogólnych zasad dotyczących zapobiegania wypadkom i chorobom związanym z pracą, w tym przez zapobieganie zagrożeniom, przeprowadzanie oceny ryzyka związanego z zagrożeniami, które nie mogą być wykluczone, oraz likwidowanie zagrożeń u źródeł ich powstawania. Przy cieple technologicznym to najczęściej obudowa pieca, izolacja rurociągu albo przeniesienie źródła ciepła poza strefę pracy.
Podstawa: § 39 ust. 2 pkt 1 do 3 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp, w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 6 czerwca 2008 r. (Dz. U. Nr 108 poz. 690)
-
Potem dostosowanie warunków pracy i nowe rozwiązania techniczne
Dostosowanie warunków i procesów pracy do możliwości pracownika, w szczególności przez odpowiednie projektowanie i organizowanie stanowisk pracy, dobór maszyn i innych urządzeń technicznych oraz narzędzi pracy, a także metod produkcji i pracy, a obok tego stosowanie nowych rozwiązań technicznych i zastępowanie niebezpiecznych procesów technologicznych, urządzeń, substancji i innych materiałów bezpiecznymi lub mniej niebezpiecznymi.
Podstawa: § 39 ust. 2 pkt 4 do 6 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
-
Priorytet ochrony zbiorowej przed indywidualną
Przepis mówi wprost o nadawaniu priorytetu środkom ochrony zbiorowej przed środkami ochrony indywidualnej. Ma to znaczenie także dowodowe: dokumentacja zaczynająca się od wydania odzieży pokazuje, że wcześniejsze kroki pominięto. Ósmą zasadą jest instruowanie pracowników w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.
Podstawa: § 39 ust. 2 pkt 7 i 8 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
-
Środki ochrony indywidualnej razem z informacją
Pracodawca informuje pracowników o istniejących zagrożeniach, w szczególności o zagrożeniach, przed którymi chronić ich będą środki ochrony indywidualnej, oraz przekazuje informacje o tych środkach i zasadach ich stosowania. Szczegółowe zasady stosowania środków ochrony indywidualnej określa załącznik nr 2 do rozporządzenia.
Podstawa: § 39c rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Technika ma pierwszeństwo praktyczne, choć przepis go nie wymusza. Rozwiązanie techniczne działa niezależnie od tego, czy ktoś o nim pamięta i czy go przestrzega. Rozwiązanie organizacyjne wymaga dyscypliny, nadzoru i powtarzania. Przy kontroli po zdarzeniu zdrowotnym łatwiej wykazać działanie zainstalowanego urządzenia niż to, że przerwy faktycznie były wykorzystywane. Tam, gdzie technika jest wykonalna, warto po nią sięgnąć nawet wtedy, gdy przepis pozwala poprzestać na organizacji.
Rozwiązania techniczne
Kryterium z przepisu jest jednoznaczne: rozwiązanie ma obniżać temperaturę albo ograniczać jej wzrost. Poniżej katalog z oceną, czy dane rozwiązanie to kryterium spełnia.
| Rozwiązanie | Czy obniża temperaturę albo ogranicza jej wzrost | Na co uważać |
|---|---|---|
| Klimatyzacja pomieszczenia | tak, wprost | parametry powietrza nawiewanego, unikanie nawiewu bezpośrednio na stanowisko, przeglądy i czystość instalacji, obciążenie hałasem |
| Wentylacja mechaniczna nawiewno-wywiewna | tak, przez wymianę powietrza | skuteczność spada, gdy powietrze zewnętrzne jest równie gorące; przy promieniowaniu cieplnym przekraczającym wartość z § 33 wymagana jest wentylacja nawiewna miejscowa o parametrach dla mikroklimatu gorącego |
| Izolacja i obudowa źródeł ciepła | tak, ogranicza wzrost | najskuteczniejsze przy cieple technologicznym; jednocześnie wypełnia obowiązek zabezpieczenia przed niekontrolowaną emisją ciepła z § 31 |
| Ekrany i przegrody odbijające promieniowanie cieplne | tak, ogranicza obciążenie stanowiska | skuteczne przy piecach i gorących powierzchniach; nie obniżają temperatury powietrza, więc powinny być łączone z wentylacją |
| Zacienienie przeszkleń, rolety zewnętrzne, folie | tak, ogranicza wzrost | rolety zewnętrzne działają znacznie skuteczniej niż wewnętrzne, bo zatrzymują energię przed szybą; jednocześnie realizują obowiązek zabezpieczenia przed nasłonecznieniem z § 15 ust. 1 |
| Nocne przewietrzanie i akumulacja chłodu | tak, ogranicza wzrost | wymaga rozwiązania kwestii bezpieczeństwa obiektu i owadów; skuteczne w budynkach o dużej masie termicznej |
| Zadaszenie stanowiska na otwartej przestrzeni | tak, ogranicza obciążenie | ustęp 4 nie przewiduje przy pracy na zewnątrz gałęzi technicznej, więc zadaszenie wchodzi do dokumentacji jako element rozwiązania organizacyjnego |
| Wentylatory i nadmuch powietrza | nie obniża temperatury powietrza | poprawia oddawanie ciepła przez konwekcję i parowanie, więc jest sensownym środkiem, ale należy do gałęzi organizacyjnej; przy bardzo wysokiej temperaturze i wilgotności może pogorszyć bilans cieplny |
| Kurtyny i zamgławiacze wodne | obniża temperaturę odczuwalną, podnosi wilgotność | skuteczne przy suchym powietrzu na zewnątrz; przy wysokiej wilgotności pogarszają odparowywanie potu, a wewnątrz pomieszczeń podnoszą wskaźnik WBGT |
| Kabiny operatorskie z klimatyzacją | tak, dla stanowiska | w robotach budowlanych przepis wymaga wprost, aby w okresie zimowym w kabinie było nie mniej niż 15 °C (288 K), a w okresie letnim temperatura nie przekraczała temperatury zewnętrznej |
Ocena własna serwisu wobec kryterium z § 30a ust. 3 pkt 1 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp. Przepis katalogu rozwiązań nie zawiera. Odesłania: § 15 ust. 1, § 31 i § 33 tego rozporządzenia oraz § 93 ust. 2 rozporządzenia o bezpieczeństwie i higienie pracy podczas wykonywania robót budowlanych.
Rozwiązania organizacyjne
Kryterium jest inne: rozwiązanie ma minimalizować wpływ temperatury na zdrowie pracowników i być uzależnione od warunków i specyfiki pracy. Każde z poniższych wymaga konsultacji w trybie z ustępu 5 albo 6 oraz ogłoszenia w trybie z ustępu 7.
| Rozwiązanie | Na czym polega | Co trzeba przy tym rozstrzygnąć |
|---|---|---|
| Przesunięcie godzin pracy | wcześniejsze rozpoczęcie zmiany, przeniesienie prac najcięższych na godziny poranne, wydłużenie przerwy w środku dnia | zmiana rozkładu czasu pracy ma własny tryb wprowadzania; przy pracy zmianowej trzeba sprawdzić odpoczynek dobowy i tygodniowy |
| Dodatkowe przerwy | krótkie i częste przerwy w miejscu chłodniejszym, z dostępem do napojów | rozstrzygnięcie, czy przerwa jest wliczana do czasu pracy; przepis tego nie przesądza, więc musi to zrobić pracodawca w porozumieniu wypracowanym w konsultacji |
| Rotacja na stanowiskach | zmiana pracowników na stanowisku najbardziej obciążonym cieplnie | rotacja skraca czas ekspozycji jednej osoby, ale zwiększa liczbę osób narażonych; wymaga przeszkolenia wszystkich uczestników rotacji |
| Ograniczenie prac najcięższych | przesunięcie czynności o największym wydatku energetycznym na inny dzień albo inną porę | zmniejszenie wydatku poniżej progu zmienia próg obowiązku, więc trzeba zaktualizować ocenę ryzyka, a nie tylko harmonogram |
| Zwiększenie obsady | rozłożenie tej samej pracy na większą liczbę osób, żeby obniżyć indywidualne obciążenie | skuteczne przy pracach ręcznych; wymaga sprawdzenia, czy nie tworzy zagęszczenia na stanowisku |
| Nawodnienie i schemat picia | udostępnienie napojów w miejscu pracy, wyznaczone momenty picia, kontrola spożycia | obowiązek zapewnienia napojów wynika osobno z przepisów o posiłkach i napojach i nie zastępuje rozwiązania organizacyjnego, tylko się z nim pokrywa |
| Aklimatyzacja nowych pracowników | stopniowe zwiększanie ekspozycji przez pierwsze dni pracy w gorącym środowisku | ma bezpośrednie przełożenie na wartości dopuszczalne WBGT, które dla osoby niezaaklimatyzowanej są niższe |
| Praca w parach i zakaz pracy samotnej | obserwacja wzajemna i szybkie wezwanie pomocy | udar cieplny odbiera zdolność wezwania pomocy, więc jest to rozwiązanie o dużej skuteczności przy małym koszcie |
| Instruktaż i informacja o objawach | przekazanie pracownikom, po czym poznaje się przegrzanie i co wtedy zrobić | obowiązek informowania o zagrożeniach i działaniach ochronnych istnieje niezależnie, z art. 207(1) Kodeksu pracy |
| Wstrzymanie prac szczególnie obciążających | zaniechanie wybranych czynności powyżej ustalonej temperatury, poniżej progu zakazu | rozwiązanie idące dalej niż wymaga przepis; wymaga jasnego wskazania, które czynności i przy jakiej wartości |
Katalog własny serwisu wobec kryterium z § 30a ust. 3 pkt 2 i ust. 4 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp. Przepis wymienia wyłącznie kategorię, bez wyliczenia rozwiązań.
Rozwiązania po stronie zimna
Nowy paragraf zimna nie dotyczy, ale obowiązki po tej stronie istnieją i mają własny zestaw rozwiązań. Część z nich jest wprost nazwana w przepisach.
- Ogrzewanie pomieszczeń pracy do wartości nie niższych niż 14 °C (287 K), a w biurach i przy lekkiej pracy fizycznej 18 °C (291 K).
- Zabezpieczenie przed napływem chłodnego powietrza z zewnątrz, wymienione wprost obok zabezpieczenia przed emisją ciepła: kurtyny powietrzne, śluzy, samozamykacze, uszczelnienia bram.
- Pomieszczenie do ogrzewania się o temperaturze co najmniej 16 °C (289 K), z urządzeniami do podgrzewania posiłków, a gdy jego zapewnienie nie jest możliwe ze względu na rodzaj prac na otwartej przestrzeni w okresie zimowym, odpowiednio urządzone źródła ciepła.
- Odzież, rękawice i obuwie o odpowiedniej ciepłochronności, dobrane z uwzględnieniem izolacyjności, bo ta wchodzi wprost do rachunku wskaźnika IREQ.
- Harmonogram przerw uwzględniający dopuszczalny czas ekspozycji przy danej wartości wskaźnika tWC.
- Gorące napoje i posiłki profilaktyczne na zasadach z rozporządzenia z 1996 r.
- Ograniczenie pracy w pojedynkę w warunkach wychłodzenia, z tego samego powodu co po stronie gorąca.
Podstawa: § 30, § 31, § 39 ust. 2 i § 39a rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp, § 44 załącznika nr 3 do tego rozporządzenia, część C pkt 2 załącznika nr 2 do rozporządzenia o NDS i NDN oraz § 3 i § 4 rozporządzenia o profilaktycznych posiłkach i napojach
Środki ochrony indywidualnej
Załącznik nr 2 do rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp otrzymał nowe brzmienie 20 listopada 2021 r. Zamiast dawnego wykazu rodzajów środków przypisanych do prac zawiera trzy tabele: macierz zagrożeń i części ciała, przykładowe rodzaje prac oraz katalog rodzajów środków. Temperatura występuje w nim jako dwa odrębne zagrożenia fizyczne.
| Zagrożenie | Chroniona część ciała i rodzaj środka | Przykłady prac wskazane w załączniku |
|---|---|---|
| Wysoka temperatura lub ogień | twarz i cała głowa: hełmy i przyłbice spawalnicze, nakrycia głowy i kaptury chroniące przed wysoką temperaturą lub ogniem; tułów wraz z brzuchem i kończyny dolne: fartuch ochronny, getry; ręce: rękawice ochronne; przedramiona: rękawy; stopy: obuwie; całe ciało albo jego części: odzież ochronna | praca przy wysokich temperaturach, falach gorąca lub ognia; prace z roztopionymi substancjami lub w ich sąsiedztwie; spawanie tworzyw sztucznych i metali; odlewanie; spawanie i kucie |
| Niska temperatura | ręce: rękawice ochronne chroniące przed niską temperaturą; stopy: obuwie chroniące przed niską temperaturą; całe ciało albo jego części wraz z głową: odzież ochronna chroniąca przed niską temperaturą | praca na otwartej przestrzeni w bardzo niskich temperaturach; prace w pomieszczeniach o bardzo niskiej temperaturze; praca z płynami kriogenicznymi |
Załącznik wskazuje przy tych zagrożeniach także gałęzie i sektory gospodarki, w których mogą wystąpić: przy wysokiej temperaturze hutnictwo żelaza i stali, przemysł metalurgiczny, usługi w zakresie konserwacji, przemysł wytwórczy i przemysł leśny, a przy niskiej budowanie budynków, praca przy konstrukcjach inżynierii lądowej, budownictwo okrętowe, prace górnicze, przemysł spożywczy, rolnictwo i sektor rybołówstwa oraz transport i magazynowanie. Katalog zagrożeń w tabeli nr 1 nie jest katalogiem zamkniętym.
Podstawa: tabela nr 1 i tabela nr 2 załącznika nr 2 do rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp, w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 4 listopada 2021 r. (Dz. U. poz. 2088), obowiązującym od 20 listopada 2021 r.
Załącznik nie jest już listą prac, tylko metodą doboru. Paragraf 1 załącznika mówi, że środki ochrony indywidualnej dobiera się i stosuje w sytuacjach, kiedy nie można uniknąć zagrożeń lub wystarczająco ograniczyć związanego z nimi ryzyka przez organizację pracy albo zastosowanie środków ochrony zbiorowej, oraz odpowiednio do zagrożeń określonych na podstawie oceny ryzyka zawodowego. Dobór środków bez oceny ryzyka jest więc niezgodny z samym załącznikiem, a nie tylko niepraktyczny.
Odzież bywa częścią problemu, a nie tylko rozwiązania. Po stronie gorąca odzież ochronna ogranicza oddawanie ciepła i podnosi obciążenie termiczne. Wymóg jej stosowania i wymóg ograniczenia obciążenia cieplnego stoją wtedy naprzeciw siebie, a rozstrzygnięcie należy do oceny ryzyka: albo odzież o lepszej przepuszczalności, albo krótszy czas ekspozycji, albo rozwiązanie techniczne obniżające temperaturę. Pominięcie tego konfliktu w karcie oceny jest częstym brakiem.
Jak uzasadnić wybór w dokumentacji
Warunek „uzależnione od warunków i specyfiki pracy” jest sformułowaniem ocennym, więc przy kontroli rozstrzyga to, co pracodawca umie pokazać. Poniżej minimum, które czyni wybór obronnym.
-
Opis warunków
Wynik oceny ryzyka: charakter, stopień i czas ekspozycji, wydatek energetyczny, wynik badań i pomiarów. To jest materiał wyjściowy, a nie załącznik.
-
Rozważone warianty
Wypisane rozwiązania techniczne i organizacyjne, które brano pod uwagę. Sam fakt, że coś rozważono i odrzucono, jest częścią uzasadnienia.
-
Powód odrzucenia wariantów
Przy rozwiązaniach technicznych: czy przeszkodą były względy technologiczne, i jakie dokładnie. Ogólnikowe „ze względów technologicznych” bez wskazania procesu nie jest uzasadnieniem.
-
Wybrane rozwiązanie z terminem i osobą odpowiedzialną
Co, do kiedy, kto wdraża, kto nadzoruje. Bez terminu rozwiązanie zostaje deklaracją.
-
Ślad konsultacji
Protokół z komisji bhp albo z konsultacji z pracownikami, a przy braku komisji także opinia lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną.
-
Ogłoszenie i potwierdzenie odbioru
Informacja dla pracowników w sposób przyjęty u danego pracodawcy, z potwierdzeniem w postaci papierowej lub elektronicznej.
-
Sprawdzenie skuteczności
Powtórne oszacowanie ryzyka po wdrożeniu. Jeżeli ryzyko się nie zmieniło, rozwiązanie trzeba zmienić, a nie uznać obowiązek za wypełniony.
Rozwiązania pozorne
Cztery rzeczy, które w dokumentacji wyglądają jak wykonanie obowiązku, a przy sprawdzeniu nim nie są.
- Zakup wentylatorów wpisany jako rozwiązanie techniczne. Wentylator nie obniża temperatury powietrza ani nie ogranicza jej wzrostu. Jako rozwiązanie organizacyjne wspierające oddawanie ciepła jest w porządku, ale wtedy wymaga konsultacji i ogłoszenia.
- Zarządzenie o przerwach wydane jednostronnie. Rozwiązanie organizacyjne bez konsultacji narusza tryb z ustępu 5 albo 6 niezależnie od tego, jak dobre jest samo w sobie.
- Wypłata dodatku zamiast napojów. Ekwiwalent pieniężny za posiłki i napoje nie przysługuje, a napoju nie zastępuje ani bon, ani dodatek.
- Powołanie się na względy technologiczne bez wskazania technologii. Zastrzeżenie działa tam, gdzie proces rzeczywiście wymaga danej temperatury, jak w chłodni albo przy piecu. Nie działa tam, gdzie przeszkodą jest koszt albo stan budynku.
Plan działań i protokoły konsultacji
Pakiet konsultacji zawiera zawiadomienie o konsultacji, protokół konsultacji z pracownikami, protokół posiedzenia komisji bhp, wniosek o opinię lekarza medycyny pracy i ogłoszenie o ustalonych rozwiązaniach. Plan działań korygujących z terminami i osobami odpowiedzialnymi jest w pakiecie oceny ryzyka.