Obowiązek zapewnienia napojów i posiłków profilaktycznych pochodzi z 1996 r., a więc obowiązuje trzydzieści lat dłużej niż limity temperatury. Ma własne progi, własny tryb ustalania i własny zakaz. Nowy paragraf niczego w nim nie zmienił, choć jeden z jego progów przypadkiem pokrywa się z nowym.
Skąd bierze się obowiązek
Podstawą ustawową jest art. 232 Kodeksu pracy: pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikom zatrudnionym w warunkach szczególnie uciążliwych, nieodpłatnie, odpowiednie posiłki i napoje, jeżeli jest to niezbędne ze względów profilaktycznych. Rada Ministrów określa w rozporządzeniu rodzaje tych posiłków i napojów, wymagania, jakie powinny spełniać, oraz przypadki i warunki ich wydawania.
Do tego dochodzi obowiązek ogólny z rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp: pracodawca jest obowiązany zapewnić wszystkim pracownikom wodę zdatną do picia lub inne napoje, a pracownikom zatrudnionym stale lub okresowo w warunkach szczególnie uciążliwych zapewnić oprócz wody inne napoje. Ilość, rodzaj i temperatura tych napojów powinny być dostosowane do warunków wykonywania pracy i potrzeb fizjologicznych pracowników.
To są dwa obowiązki, nie jeden. Woda zdatna do picia przysługuje wszystkim pracownikom zawsze, niezależnie od temperatury i rodzaju pracy, a miejsce jej czerpania ma znajdować się nie dalej niż 75 m od stanowiska pracy. Napoje profilaktyczne przysługują dodatkowo, w przypadkach wskazanych w rozporządzeniu z 1996 r. Zakład, który stawia dystrybutor wody i uznaje temat za zamknięty, wypełnił pierwszy obowiązek, a nie drugi.
Podstawa: art. 232 Kodeksu pracy oraz § 112 i § 113 ust. 1 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Rozporządzenie z 1996 r. nie ma tekstu jednolitego. Obowiązujące brzmienie trzeba składać z dwóch aktów: ogłoszenia pierwotnego z Dz. U. z 1996 r. Nr 60 poz. 279 oraz rozporządzenia zmieniającego z Dz. U. z 2019 r. poz. 1160, które nadało nowe brzmienie § 2 ust. 2. Opracowania powielające pierwotne brzmienie tego ustępu są w tym punkcie nieaktualne od 9 lipca 2019 r.
Podstawa: rozporządzenie Rady Ministrów z 12 czerwca 2019 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów (Dz. U. poz. 1160)
Napoje: pięć przypadków
Rozporządzenie wymienia pięć sytuacji, w których pracodawca zapewnia napoje. Są niezależne od siebie: wystarczy jedna, żeby obowiązek powstał, a przy kilku naraz obowiązek jest ten sam, tylko lepiej udokumentowany.
| Przypadek | Warunek | Rodzaj napoju |
|---|---|---|
| Mikroklimat gorący | wartość wskaźnika obciążenia termicznego WBGT powyżej 25 °C | napoje wzbogacone w sole mineralne i witaminy |
| Mikroklimat zimny | wartość wskaźnika siły chłodzącej powietrza WCI powyżej 1000 | napoje, odpowiednio gorące |
| Praca na otwartej przestrzeni | temperatura otoczenia poniżej 10 °C lub powyżej 25 °C | napoje, odpowiednio zimne albo gorące |
| Wysiłek fizyczny | efektywny wydatek energetyczny w ciągu zmiany roboczej powyżej 1500 kcal (6280 kJ) u mężczyzn i 1000 kcal (4187 kJ) u kobiet | napoje, niezależnie od temperatury |
| Gorąco od pogody | stanowiska pracy, na których temperatura spowodowana warunkami atmosferycznymi przekracza 28 °C | napoje, odpowiednio zimne |
Podstawa: § 4 ust. 1 pkt 1 do 5 i § 4 ust. 2 rozporządzenia o profilaktycznych posiłkach i napojach
Przypadek czwarty nie ma żadnego warunku temperaturowego. Przy pracy powyżej progu wydatku energetycznego napoje przysługują przez cały rok, także w kwietniu i w październiku. Jest to najczęściej pomijana przesłanka, bo kojarzy się posiłki i napoje wyłącznie z upałem i mrozem.
Podstawa: § 4 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia o profilaktycznych posiłkach i napojach
Posiłki: cztery przypadki
| Przypadek | Warunek |
|---|---|
| Bardzo duży wysiłek | efektywny wydatek energetyczny w ciągu zmiany roboczej powyżej 2000 kcal (8374 kJ) u mężczyzn i powyżej 1100 kcal (4605 kJ) u kobiet, bez żadnego warunku temperaturowego |
| Wysiłek plus warunki termiczne w pomieszczeniu | wydatek powyżej 1500 kcal (6280 kJ) u mężczyzn i powyżej 1000 kcal (4187 kJ) u kobiet, przy pracy w pomieszczeniach zamkniętych, w których ze względów technologicznych utrzymuje się stale temperatura poniżej 10 °C albo wskaźnik obciążenia termicznego WBGT wynosi powyżej 25 °C |
| Wysiłek plus okres zimowy na zewnątrz | wydatek powyżej 1500 kcal (6280 kJ) u mężczyzn i powyżej 1000 kcal (4187 kJ) u kobiet, przy pracy na otwartej przestrzeni w okresie zimowym; za okres zimowy uważa się okres od 1 listopada do 31 marca |
| Praca pod ziemią | bez warunku temperaturowego i bez warunku wydatku energetycznego |
Osobno rozporządzenie nakazuje zapewnić posiłki pracownikom zatrudnionym przy usuwaniu skutków klęsk żywiołowych i innych zdarzeń losowych.
Podstawa: § 3 ust. 1 pkt 1 do 4 i § 3 ust. 2 rozporządzenia o profilaktycznych posiłkach i napojach
Okres zimowy jest kalendarzowy, nie pogodowy. Przepis definiuje go wprost jako okres od 1 listopada do 31 marca. Posiłek przy pracy na otwartej przestrzeni powyżej progu wydatku przysługuje w tym okresie każdego dnia roboczego, niezależnie od odczytu termometru, a poza nim nie przysługuje z tego tytułu nawet przy przymrozku w kwietniu. Prowadzenie ewidencji wydania posiłków według temperatury zamiast według kalendarza jest częstym błędem.
Podstawa: § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia o profilaktycznych posiłkach i napojach
Wymagania wobec posiłku i napoju
- Forma posiłku. Jedno danie gorące, z zastrzeżeniem możliwości wydania w innej formie.
- Skład. Posiłki powinny zawierać około 50 do 55 procent węglowodanów, 30 do 35 procent tłuszczów i 15 procent białek oraz mieć wartość kaloryczną około 1000 kcal.
- Ilość napojów. W ilości zaspokajającej potrzeby pracowników, odpowiednio zimne lub gorące w zależności od warunków wykonywania pracy.
- Napoje w mikroklimacie gorącym. Wzbogacone w sole mineralne i witaminy. Ten wymóg dotyczy wyłącznie przypadku pierwszego, czyli WBGT powyżej 25 °C.
- Kiedy się wydaje. Posiłki i napoje wydawane są w dniach wykonywania prac uzasadniających ich wydawanie.
- Kiedy w ciągu zmiany. Posiłki powinny być wydawane w czasie regulaminowych przerw w pracy, w zasadzie po 3 do 4 godzinach pracy. Napoje powinny być dostępne dla pracowników przez całą zmianę roboczą.
- Warunki higienicznosanitarne. Pracodawca powinien zapewnić odpowiednie warunki higienicznosanitarne przygotowywania oraz spożywania posiłków i napojów.
Podstawa: § 1, § 2 ust. 1, § 4 ust. 2, § 6 ust. 1 do 3 i § 7 rozporządzenia o profilaktycznych posiłkach i napojach
Kto ustala wykaz stanowisk
Rozporządzenie nie zawiera wykazu stanowisk uprawnionych. Wskazuje, kto ma go sporządzić i w jakim trybie. Ten tryb ma inny ciężar niż konsultacja przy rozwiązaniach organizacyjnych z § 30a.
| Sytuacja u pracodawcy | Wymagany tryb | Ciężar prawny |
|---|---|---|
| Działają zakładowe organizacje związkowe | ustalenie w porozumieniu z tymi organizacjami; przy kilku organizacjach przedstawiają one wspólnie uzgodnione stanowisko | porozumienie, czyli zgoda |
| Nie działa żadna zakładowa organizacja związkowa | ustalenie przez pracodawcę po uzyskaniu opinii przedstawicieli pracowników | opinia, decyzja należy do pracodawcy |
Ustalenie obejmuje trzy rzeczy naraz: stanowiska pracy, na których zatrudnieni pracownicy powinni otrzymywać posiłki i napoje, szczegółowe zasady ich wydawania oraz warunki uzasadniające zapewnienie posiłku w innej formie niż jedno danie gorące.
Podstawa: § 5 rozporządzenia o profilaktycznych posiłkach i napojach oraz art. 30 ust. 4 i 5 ustawy o związkach zawodowych
Zakaz ekwiwalentu i wyjątek dotyczący posiłku
Pracownikom nie przysługuje ekwiwalent pieniężny za posiłki i napoje. Przepis jest jednozdaniowy i nie zawiera żadnego wyjątku. Wypłata dodatku „na wodę” albo „na obiad” nie wykonuje obowiązku, a jednocześnie nie zwalnia z niego.
Podstawa: § 8 rozporządzenia o profilaktycznych posiłkach i napojach
Osobną rzeczą jest możliwość wydania posiłku w innej formie niż jedno danie gorące. Od 9 lipca 2019 r. przepis brzmi tak, że pracodawca zapewnia pracownikowi możliwość spożycia posiłku w czasie pracy w inny sposób niż wydanie jednego dania gorącego, w szczególności przez przekazanie produktów umożliwiających przygotowanie posiłku we własnym zakresie albo bonów, talonów, kuponów oraz innych dowodów uprawniających do otrzymania na ich podstawie takich produktów lub posiłku, jeżeli ze względu na rodzaj wykonywanej przez pracownika pracy lub ze względów organizacyjnych nie ma możliwości wydawania pracownikowi posiłku w tej formie.
- Dotyczy wyłącznie posiłku, a nie napoju.
- Wymaga przesłanki: rodzaj pracy albo względy organizacyjne uniemożliwiające wydanie dania gorącego. Nie jest to swobodny wybór pracodawcy.
- Bon nie jest pieniądzem. Ma uprawniać do otrzymania produktów albo posiłku, a nie do pobrania gotówki.
- Warunki uzasadniające tę formę ustala się w tym samym trybie co wykaz stanowisk, czyli w porozumieniu ze związkami zawodowymi albo po uzyskaniu opinii przedstawicieli pracowników.
Podstawa: § 2 ust. 2 rozporządzenia o profilaktycznych posiłkach i napojach, w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 12 czerwca 2019 r. (Dz. U. poz. 1160), oraz § 5 tego rozporządzenia
Praca zdalna a posiłki i napoje
Kodeks pracy wyłącza wobec pracy zdalnej stosowanie art. 232, czyli podstawy ustawowej obowiązku zapewnienia posiłków i napojów profilaktycznych, a także art. 233, czyli obowiązku zapewnienia urządzeń higienicznosanitarnych i środków higieny osobistej.
Wyłączenie jest wprost zapisane w Kodeksie pracy, a nie wywnioskowane. Art. 67(31) § 1 wymienia art. 232 i art. 233 wśród przepisów działu dziesiątego, których pracodawca nie realizuje w czasie wykonywania przez pracownika pracy zdalnej. Nie wyłącza natomiast obowiązku oceny ryzyka zawodowego ani obowiązków informacyjnych, a przy pracy zdalnej ocena ryzyka uwzględnia w szczególności wpływ tej pracy na wzrok, układ mięśniowo-szkieletowy oraz uwarunkowania psychospołeczne.
Podstawa: art. 67(31) § 1 i § 5 Kodeksu pracy
Najczęstsze błędy
- Wykaz stanowisk ustalony jednostronnie. Przy działających związkach zawodowych wymagane jest porozumienie, a nie zawiadomienie.
- Wydawanie napojów tylko latem. Cztery z pięciu przesłanek działają poza sezonem letnim, a jedna nie ma warunku temperaturowego w ogóle.
- Napoje niedostępne przez całą zmianę. Przepis wymaga dostępności przez całą zmianę roboczą, a nie wydania raz dziennie.
- Brak wzbogacenia napojów w mikroklimacie gorącym. Wymóg soli mineralnych i witamin dotyczy przypadku z WBGT powyżej 25 °C i jest wprost zapisany.
- Bon zamiast napoju. Możliwość wydania w innej formie dotyczy wyłącznie posiłku.
- Ewidencja prowadzona według temperatury zamiast według kalendarza. Przy pracy na otwartej przestrzeni w okresie zimowym rozstrzyga kalendarz.
- Brak wyznaczenia wydatku energetycznego. Trzy z pięciu przesłanek napojowych i trzy z czterech posiłkowych zależą wprost od tej wielkości.
- Woda zdatna do picia dalej niż 75 m od stanowiska. Obowiązek jest niezależny od posiłków i napojów, a odległość jest wprost podana w przepisie.
Porozumienie w sprawie posiłków i napojów
W pakiecie konsultacji znajduje się wystąpienie do zakładowych organizacji związkowych, wzór porozumienia z wykazem stanowisk oraz wariant dla pracodawcy, u którego związki nie działają. W pakiecie rejestrów jest karta wydania napojów i posiłków, gotowa do prowadzenia na zmianie.