Dwa odrębne wykazy prac wzbronionych, o zupełnie różnej konstrukcji. Wykaz dla kobiet w ciąży i kobiet karmiących piersią wymienia czynniki z nazwy i dokłada warunkową klauzulę odsyłającą do grup zagrożenia. Wykaz dla młodocianych operuje wyłącznie grupami zagrożenia i oznaczeniami dodatkowymi. Przenoszenie rozwiązań z jednego na drugi jest najczęstszym błędem w tej materii.
Kobiety w ciąży i kobiety karmiące
Dział VI załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z 3 kwietnia 2017 r. nosi tytuł „Prace w kontakcie ze szkodliwymi czynnikami biologicznymi”. Ustęp 1 tego działu zawiera zakaz bezwzględny, obejmujący zarówno kobiety w ciąży, jak i kobiety karmiące piersią.
Zakaz bezwzględny, niezależny od wyniku oceny ryzyka. Dla kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią wzbronione są prace stwarzające ryzyko zakażenia siedem czynników wymienionymi z nazwy: wirusem zapalenia wątroby typu B, wirusem ospy wietrznej i półpaśca, wirusem różyczki, wirusem HIV, wirusem cytomegalii, pałeczką listeriozy oraz toksoplazmą. Wzbronione są także prace przy obsłudze zwierząt dotkniętych chorobami zakaźnymi lub inwazyjnymi.
Podstawa: dział VI ust. 1 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z 3 kwietnia 2017 r. (Dz. U. poz. 796)
Zwróć uwagę na sformułowanie: chodzi o prace stwarzające ryzyko zakażenia, a nie o potwierdzoną obecność czynnika. Wystarczy, że ocena ryzyka wskazuje możliwość zakażenia którymkolwiek z siedmiu wymienionych czynników.
| Czynnik | Grupa zagrożenia | Typowe środowiska pracy |
|---|---|---|
| Wirus zapalenia wątroby typu B | grupa 3, oznaczenia V oraz D, adnotacja o braku przenoszenia drogą powietrzną | ochrona zdrowia, laboratoria, kosmetyka i tatuaż, służby ratunkowe |
| Wirus ospy wietrznej i półpaśca | grupa 2, oznaczenie V | ochrona zdrowia, opieka nad dziećmi, placówki oświatowe |
| Wirus różyczki | grupa 2, oznaczenie V | ochrona zdrowia, opieka nad dziećmi |
| Ludzki wirus niedoboru odporności | grupa 3, oznaczenie D, adnotacja o braku przenoszenia drogą powietrzną | ochrona zdrowia, laboratoria, służby ratunkowe |
| Wirus cytomegalii | grupa 2 | ochrona zdrowia, opieka nad dziećmi, laboratoria |
| Pałeczka listeriozy | grupa 2 | produkcja i przetwórstwo żywności, laboratoria, rolnictwo |
| Toksoplazma | grupa 2 | kontakt ze zwierzętami, weterynaria, rolnictwo, laboratoria |
Kolumna z grupą zagrożenia pochodzi z załącznika nr 1 do rozporządzenia o czynnikach biologicznych i jest tu podana pomocniczo. Zakaz z rozporządzenia o pracach wzbronionych nie zależy od grupy zagrożenia: obowiązuje niezależnie od niej. Każdy z czynników można sprawdzić w wyszukiwarce.
Pięć z siedmiu czynników należy do grupy 2. To znaczy, że zakaz zatrudniania kobiet w ciąży obejmuje stanowiska, na których rejestrów w ogóle się nie prowadzi. Zakład, który wnioskuje o obowiązkach wyłącznie z grupy zagrożenia, przeoczy ten zakaz w placówce opieki nad dziećmi albo w przetwórstwie żywności.
Zakaz warunkowy dla kobiet w ciąży
Ustęp 2 działu VI dotyczy wyłącznie kobiet w ciąży, a nie kobiet karmiących, i ma konstrukcję warunkową. Wzbronione są prace w narażeniu na inne czynniki biologiczne zakwalifikowane do grupy 2 do 4 zagrożenia, jeżeli wyniki oceny ryzyka zawodowego, z uwzględnieniem działań terapeutycznych wymuszonych określonymi czynnikami biologicznymi, wskażą na niekorzystny wpływ na zdrowie kobiety w ciąży lub przebieg ciąży, w tym rozwój płodu.
- Zakres podmiotowy jest węższy: tylko kobiety w ciąży, bez kobiet karmiących.
- Zakres przedmiotowy jest szerszy: obejmuje wszystkie czynniki grup 2 do 4, czyli cały wykaz z załącznika nr 1, a więc 518 pozycji.
- Zakaz działa warunkowo: uruchamia go dopiero wynik oceny ryzyka zawodowego.
- Ocena obejmuje też leczenie: przepis każe uwzględnić działania terapeutyczne wymuszone określonymi czynnikami biologicznymi. Chodzi o sytuację, w której samo leczenie zakażenia byłoby niebezpieczne dla ciąży.
Podstawa: dział VI ust. 2 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z 3 kwietnia 2017 r.
Ta konstrukcja przenosi ciężar na ocenę ryzyka. Przy czynnikach spoza listy siedmiu to pracodawca, na podstawie oceny ryzyka, rozstrzyga, czy stanowisko jest dla kobiety w ciąży dostępne. Wykaz opisany w załączniku nr 1 do rozporządzenia o czynnikach biologicznych mówi wprost, że klasyfikacja nie bierze pod uwagę szczególnego wpływu na osoby o zwiększonej podatności, w tym w ciąży i karmiące piersią, i że dodatkowe ryzyko ma być uwzględnione w ocenie. Oba przepisy prowadzą więc w to samo miejsce.
Podstawa: uwaga wprowadzająca nr 1 do załącznika nr 1 do rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Pracownicy młodociani
Od obowiązuje nowe rozporządzenie Rady Ministrów z 19 czerwca 2023 r. Zastąpiło rozporządzenie z 2004 r., które wiele opracowań w sieci nadal cytuje. Część o czynnikach biologicznych została w nim wyraźnie rozbudowana i oparta wprost na wykazie z załącznika nr 1.
Prace wzbronione młodocianym w narażeniu na czynniki biologiczne. Wzbronione są prace w narażeniu na czynniki zakwalifikowane, zgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 2221 § 3 Kodeksu pracy, do:
a) grupy 2 zagrożenia, jeżeli czynnik jest oznaczony dodatkowo jako A, T albo D, a prawidłowo przeprowadzona ocena narażenia wykazała obecność czynnika na stanowisku pracy;
b) grupy 3 lub 4 zagrożenia, jeżeli prawidłowo przeprowadzona ocena narażenia wykazała obecność czynnika na stanowisku pracy.
Podstawa: część II ust. 3 pkt 1 załącznika nr 1 do rozporządzenia Rady Ministrów z 19 czerwca 2023 r. (Dz. U. poz. 1240)
Do tego dochodzą trzy dalsze kategorie prac wzbronionych, opisanych nie przez grupy zagrożenia, lecz przez rodzaj narażenia.
-
Źródłem zakażenia może być chory człowiek lub materiał zakaźny pochodzenia ludzkiego
W tym krew, tkanki, mocz, kał, a w szczególności wszelkie prace w szpitalach zakaźnych lub na oddziałach zakaźnych.
-
Czynniki przenoszone przez kontakt ze zwierzętami lub produktami pochodzenia zwierzęcego
W szczególności drobnoustroje wywołujące choroby odzwierzęce oraz alergeny pochodzenia zwierzęcego wytwarzane przez zwierzęta kręgowe i bezkręgowe, w tym alergeny roztoczy, alergizujące cząstki ciała i wydalin owadów, alergeny ryb, pierza, naskórka, wydzielin i wydalin ptaków oraz naskórka, sierści, wydzielin i wydalin zwierząt.
-
Czynniki pochodzenia roślinnego lub mikroorganizmy przenoszone przez rośliny
W szczególności drobnoustroje występujące w roślinach, w tym bakterie, promieniowce i grzyby stanowiące zagrożenie przy magazynowaniu, przetwarzaniu i użytkowaniu surowców roślinnych, oraz pyły pochodzenia roślinnego powodujące stany uczuleniowe, w tym pyły zbożowe, paszowe, tytoniowe i z ziół leczniczych.
Podstawa: część II ust. 3 pkt 2 do 4 załącznika nr 1 do rozporządzenia Rady Ministrów z 19 czerwca 2023 r.
Oznaczenia A, T i D zamykają stanowisko już przy grupie 2. To najważniejsza praktyczna konsekwencja nowego rozporządzenia. Promieniowce termofilne i grzyby pleśniowe z oznaczeniem A należą do grupy 2, więc nie uruchamiają rejestrów, ale zamykają stanowisko dla pracownika młodocianego, jeżeli ocena narażenia wykazała ich obecność. Dotyczy to typowych prac w rolnictwie, w magazynach zbożowych i w kompostowniach.
Opis oznaczenia D jest w tym rozporządzeniu skrócony. Rozporządzenie o pracach wzbronionych młodocianym tłumaczy D jako przechowywanie wykazu pracowników przez okres 10 lat, podczas gdy załącznik nr 1 do rozporządzenia o czynnikach biologicznych mówi o okresie dłuższym niż 10 lat. Skrót nie zmienia zakresu zakazu dla młodocianych, bo liczy się samo oznaczenie, ale przy ustalaniu okresu przechowywania rejestru rozstrzyga brzmienie ze źródła oznaczenia.
Prace dozwolone powyżej 16 lat
Załącznik nr 2 zawiera wykaz niektórych prac wzbronionych młodocianym, przy których zezwala się na zatrudnianie młodocianych w wieku powyżej 16 lat w celu odbycia przygotowania zawodowego. W części o czynnikach biologicznych wymienia cztery pozycje, każdą z własnymi warunkami.
| Praca | Warunki |
|---|---|
| Praca w placówkach służby zdrowia | z wyjątkiem szpitali i oddziałów zakaźnych, w wymiarze do 6 godzin na dobę, z wyłączeniem czterech grup czynności: wynoszenia, mycia i dezynfekcji naczyń z wydalinami i wydzielinami oraz mycia pomieszczeń i chorych zanieczyszczonych i pomocy przy zaspokajaniu potrzeb fizjologicznych; prac dezynfekcyjnych, dezynsekcyjnych i deratyzacyjnych z zastosowaniem toksycznych środków chemicznych; pobierania i przenoszenia materiałów do badań laboratoryjnych, takich jak kał, mocz, krew i plwocina; wykonywania toalety pośmiertnej i prac w prosektoriach |
| Ręczne i maszynowe krojenie skór | w wymiarze do 3 godzin na dobę |
| Prace młynarskie przy obsłudze maszyn czyszczących i mielących | bez dodatkowych warunków czasowych w tej pozycji |
| Prace w narażeniu na czynniki stwarzające ryzyko uczulenia | pod warunkiem uzyskania specjalistycznej opinii lekarskiej o braku przeciwwskazań zdrowotnych do kontaktu z tymi czynnikami oraz profilaktycznego stosowania odpowiednich środków ochrony skóry i układu oddechowego |
Podstawa: część II ust. 3 załącznika nr 2 do rozporządzenia Rady Ministrów z 19 czerwca 2023 r.
Wykazy sporządzane w zakładzie
Rozporządzenie o młodocianych nakłada obowiązek, którego nie ma w przepisach o czynnikach biologicznych: pracodawca sporządza dwa własne wykazy, na podstawie obu załączników.
- Wykaz prac wzbronionych młodocianym wykonywanych w jego zakładzie pracy.
- Wykaz prac wzbronionych młodocianym, przy których zezwala się na zatrudnienie w celu odbycia przygotowania zawodowego.
Wykaz prac wzbronionych młodocianym wraz ze stanowiskami, na których są wykonywane, zamieszcza się w widocznym miejscu, w każdej komórce organizacyjnej, w której zatrudnieni są młodociani. W ustalaniu obu wykazów uczestniczy lekarz sprawujący profilaktyczną opiekę zdrowotną nad młodocianymi.
Podstawa: § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z 19 czerwca 2023 r.
Dopuszczenie młodocianych do prac z załącznika nr 2 następuje na podstawie oceny ryzyka dokonanej przed rozpoczęciem pracy albo przy zmianie organizacji pracy, przeprowadzanej każdorazowo także przed zmianą miejsca pracy młodocianego lub sposobu wykonywania pracy. Ocena uwzględnia między innymi identyfikację czynników biologicznych występujących w środowisku pracy młodocianego, ich oddziaływanie na organizm, stopień i okres narażenia oraz środki ochrony.
Podstawa: § 4 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z 19 czerwca 2023 r.
Najważniejsze różnice
| Cecha | Kobiety w ciąży i karmiące | Pracownicy młodociani |
|---|---|---|
| Konstrukcja zakazu | lista siedmiu czynników z nazwy plus klauzula warunkowa dla grup 2 do 4 | wyłącznie odesłanie do grup zagrożenia i oznaczeń dodatkowych |
| Rola oceny ryzyka | przy siedmiu czynnikach żadna, zakaz jest bezwzględny; przy pozostałych rozstrzygająca | rozstrzygająca zawsze, bo zakaz zależy od tego, czy ocena wykazała obecność czynnika |
| Grupa 2 bez oznaczeń | objęta klauzulą warunkową dla kobiet w ciąży | nieobjęta zakazem, jeżeli czynnik nie ma oznaczenia A, T ani D |
| Wyjątki | brak | cztery pozycje dozwolone powyżej 16 lat w celu przygotowania zawodowego |
| Wykaz w zakładzie | informacja o pracach wzbronionych wynika z ogólnych obowiązków informacyjnych | dwa wykazy sporządzane obowiązkowo, jeden wywieszany w każdej komórce |
| Udział lekarza | przez opinię lekarską w indywidualnym przypadku | wprost: lekarz uczestniczy w ustalaniu obu wykazów |