Pytanie „jakie są dopuszczalne stężenia bakterii i pleśni w powietrzu” pada przy niemal każdej ocenie ryzyka biologicznego. Odpowiedź jest krótka i zaskakuje: polskie prawo nie ustala żadnych wartości dopuszczalnych dla czynników biologicznych. Ta strona wyjaśnia, skąd to się bierze i co w takim razie robi się zamiast pomiaru.
Dlaczego nie ma wartości NDS
Wykaz najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy jest wydany na podstawie art. 228 § 3 Kodeksu pracy. Sprawdzenie jego treści daje wynik jednoznaczny: słowo „biologiczny” nie występuje w nim ani razu, ani w części normatywnej, ani w załącznikach z wartościami.
To nie jest luka, tylko konstrukcja. Wartość NDS ma sens przy czynniku, którego stężenie da się zmierzyć w powtarzalny sposób i odnieść do dawki. Czynnik biologiczny się namnaża, jego stężenie w powietrzu zmienia się w ciągu minut, a skutek zdrowotny zależy od zjadliwości szczepu i odporności pracownika, a nie od liczby jednostek na metr sześcienny. Dyrektywa 2000/54/WE, którą polskie rozporządzenie wdraża, także nie ustala wartości granicznych, tylko system klasyfikacji na cztery grupy zagrożenia i przypisane im środki hermetyczności.
Podstawa: rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. poz. 1286 ze zm.), sprawdzone 23 sierpnia 2026 r.
Uwaga na jedno rozróżnienie. Wykaz NDS zawiera wartości dla pyłów pochodzenia organicznego, na przykład dla pyłów mąki, drewna czy bawełny. To jednak wartości dla pyłu jako czynnika chemicznego i pyłowego, a nie dla drobnoustrojów, które w tym pyle bytują. Zmierzenie stężenia pyłu zbożowego nie mówi nic o stężeniu promieniowców termofilnych w tym samym powietrzu.
Rozporządzenie o pomiarach też ich nie obejmuje
Obowiązek przeprowadzania badań i pomiarów czynników szkodliwych wynika z art. 227 § 1 punkt 2 Kodeksu pracy, a tryb, metody, rodzaj i częstotliwość określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2 lutego 2011 r. Sprawdzenie tekstu jednolitego tego rozporządzenia daje ten sam wynik: słowo „biologiczny” nie występuje w nim ani razu.
| Rodzaj czynnika | Wartość dopuszczalna | Obowiązek okresowych pomiarów |
|---|---|---|
| Czynniki chemiczne | tak, wykaz NDS | tak, z częstotliwością zależną od krotności wartości dopuszczalnej |
| Pyły, w tym pochodzenia organicznego | tak, wykaz NDS | tak |
| Czynniki fizyczne, w tym hałas i drgania | tak, wykaz NDN | tak |
| Czynniki biologiczne | nie ma żadnej | nie ma obowiązku okresowych pomiarów; jest natomiast obowiązek badań na obecność czynnika, opisany niżej |
Podstawa: art. 227 § 1 pkt 2 i art. 228 § 3 Kodeksu pracy; rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2 lutego 2011 r. o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych, tekst jednolity Dz. U. z 2025 r. poz. 949
Co nakazuje paragraf 7 punkt 9
Rozporządzenie o czynnikach biologicznych ma własny, zupełnie inaczej sformułowany obowiązek. Brzmi on: przeprowadzanie badań na obecność szkodliwego czynnika biologicznego, tam gdzie jest to konieczne i technicznie wykonalne, z wyłączeniem pierwotnie zamkniętej przestrzeni.
Badanie na obecność, nie pomiar stężenia
Pytanie brzmi „czy czynnik tu jest”, a nie „ile go jest”. Nie ma wartości, do której można byłoby wynik odnieść, więc nie ma też pojęcia przekroczenia.
Dwa warunki, oba muszą być spełnione
Konieczność wynika z oceny ryzyka. Techniczna wykonalność zależy od tego, czy dla danego czynnika istnieje metoda dająca się zastosować w tych warunkach. Brak któregokolwiek warunku zwalnia z badania, ale wymaga uzasadnienia w dokumentacji.
Wyłączenie przestrzeni pierwotnie zamkniętej
Przepis wprost wyłącza pierwotnie zamkniętą przestrzeń. Wewnątrz systemu zamkniętego badania nie prowadzi się, bo cała konstrukcja hermetyczności opiera się na tym, że tej przestrzeni się nie otwiera.
Podstawa: § 7 pkt 9 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Brak badania też trzeba uzasadnić. Skoro obowiązek jest warunkowy, to w dokumentacji powinno stać, dlaczego badania nie przeprowadzono: bo nie jest konieczne przy tym rodzaju narażenia albo bo nie jest technicznie wykonalne. Puste miejsce w karcie oceny ryzyka wygląda przy kontroli tak samo jak pominięcie obowiązku.
Co robi się zamiast pomiaru
Skoro nie ma wartości granicznej, ocena ryzyka biologicznego opiera się na innych przesłankach. Cztery z nich wynikają wprost z przepisu.
-
Klasyfikacja czynnika
Grupa zagrożenia z załącznika nr 1 zastępuje w tej regulacji rolę, jaką przy chemii pełni wartość NDS. To ona wyznacza wymagany stopień hermetyczności i zakres obowiązków dokumentacyjnych.
Podstawa: § 5 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
-
Rodzaj, stopień i czas trwania narażenia
Trzy wielkości opisowe: droga narażenia, intensywność kontaktu i czas. Nie mają jednostek, ale muszą być zapisane konkretnie, bo wchodzą do zgłoszenia dla inspektora sanitarnego.
Podstawa: § 5 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
-
Informacje o działaniu i o chorobach
Działanie alergizujące i toksyczne, choroba możliwa w następstwie pracy oraz choroba już stwierdzona w zakładzie. Stwierdzone zachorowanie jest w tej regulacji odpowiednikiem przekroczenia wartości dopuszczalnej: uruchamia ponowną ocenę ryzyka i eliminację zagrożenia.
Podstawa: § 5 ust. 1 pkt 3 oraz § 15 ust. 1 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
-
Wskazówki organów
Wskazówki inspekcji sanitarnej, Państwowej Inspekcji Pracy i służby medycyny pracy. Przy braku wartości granicznych rola tych wskazówek jest większa niż przy czynnikach chemicznych.
Podstawa: § 5 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Kiedy pomiar mimo wszystko ma sens
Brak wartości granicznej nie znaczy, że badanie środowiska jest bezużyteczne. Znaczy tylko, że jego wynik służy do czegoś innego niż porównanie z normą.
| Cel | Co daje wynik |
|---|---|
| Potwierdzenie obecności czynnika | wypełnienie obowiązku z paragrafu 7 punkt 9 i podstawa do wpisania czynnika do oceny ryzyka z nazwy, a nie ogólnikowo |
| Porównanie przed i po zmianie | ocena skuteczności wprowadzonych środków: wentylacji, dezynfekcji, zmiany organizacji pracy; porównuje się dwa własne wyniki, a nie wynik z normą |
| Porównanie stanowiska z tłem | ustalenie, czy zanieczyszczenie pochodzi z procesu, czy jest tłem środowiskowym |
| Wyjaśnienie zachorowań | materiał do ponownej oceny ryzyka po rozpoznaniu choroby u pracownika oraz do ustaleń jednostki orzeczniczej w sprawie choroby zawodowej |
| Kontrola skuteczności hermetyczności | w laboratoriach i procesach przemysłowych: sprawdzenie, czy środki hermetyczności działają, przy czym samej pierwotnie zamkniętej przestrzeni się nie bada |
Wartości odniesienia z norm technicznych i z piśmiennictwa nie są prawem. W obiegu funkcjonują wartości zalecane, publikowane w normach oraz przez instytuty badawcze. Wolno się nimi posłużyć jako narzędziem interpretacji własnego wyniku i tak też trzeba je opisać w dokumentacji: jako wartość odniesienia przyjętą przez pracodawcę, a nie jako wartość dopuszczalną wynikającą z przepisu. Napisanie w ocenie ryzyka, że „przekroczono dopuszczalne stężenie”, jest przy czynnikach biologicznych stwierdzeniem nieprawdziwym, bo takiej wartości w prawie nie ma.
Najczęstsze błędy
| Błąd | Jak jest naprawdę |
|---|---|
| „Trzeba zrobić pomiary czynników biologicznych, bo tak nakazuje Kodeks pracy” | Obowiązek pomiarowy z art. 227 § 1 pkt 2 realizuje rozporządzenie z 2011 r., które czynników biologicznych nie obejmuje. Rozporządzenie o czynnikach biologicznych nakazuje badania na obecność, warunkowo. |
| „Wynik jest poniżej normy, więc jest bezpiecznie” | Normy nie ma. Wniosek o bezpieczeństwie musi wynikać z klasyfikacji czynnika, drogi i czasu narażenia oraz zastosowanych środków, a nie z porównania z nieistniejącą wartością. |
| Pomiar pyłu zbożowego jako pomiar czynnika biologicznego | To dwie różne rzeczy. Pył ma wartość NDS jako czynnik pyłowy, ale mikroorganizmy w nim obecne nie mają żadnej wartości granicznej i wymagają odrębnej oceny. |
| Brak jakiegokolwiek zapisu o badaniach w karcie oceny ryzyka | Obowiązek jest warunkowy, więc w dokumentacji powinno stać albo wynik badania, albo uzasadnienie, dlaczego nie było konieczne lub technicznie wykonalne. |
| Zlecanie pomiarów zamiast oceny ryzyka | Ocena ryzyka poprzedza wybór środków i jest dokumentem rozstrzygającym. Badanie środowiska jest jednym z jej możliwych elementów, a nie jej zamiennikiem. |