Praca przy oczyszczaniu ścieków i w zakładach gospodarki odpadami stoi w wykazie prac narażających na czynniki biologiczne jako pozycje 6 i 7. To jednak nie wszystko, co obowiązuje w tej branży. Obok rozporządzenia o czynnikach biologicznych stoją dwa odrębne rozporządzenia z 1 października 1993 r., wydane na podstawie art. 208 § 2 Kodeksu pracy, i żadne z nich nie zostało nigdy znowelizowane.
Oba akty obowiązują i nie mają tekstu jednolitego. Sprawdzone w rejestrze aktów prawnych Sejmu : status obu to „obowiązujący”, lista aktów zmieniających jest pusta, a obwieszczenia o tekście jednolitym nigdy nie ogłoszono. Cytuje się je więc w brzmieniu pierwotnym, z Dziennika Ustaw z 1993 r. Nr 96, bez dopisku o zmianach.
Aktualne edycje obu aktów, z odnośnikami do źródeł urzędowych. Stan sprawdzony w rejestrze aktów prawnych Sejmu : oba akty mają status „obowiązujący”, pustą listę aktów zmieniających i nie doczekały się obwieszczenia o tekście jednolitym. Ogłoszenie pierwotne jest więc jednocześnie edycją aktualną.
- Sieci kanalizacyjne: Dz. U. z 1993 r. Nr 96 poz. 437, ogłoszone , obowiązuje od
Karta aktu w Internetowym Systemie Aktów Prawnych oraz tekst ogłoszony w rejestrze aktów prawnych Sejmu (PDF) - Oczyszczalnie ścieków: Dz. U. z 1993 r. Nr 96 poz. 438, ogłoszone , obowiązuje od
Karta aktu w Internetowym Systemie Aktów Prawnych oraz tekst ogłoszony w rejestrze aktów prawnych Sejmu (PDF)
Oba rozporządzenia wydano na podstawie art. 208 § 2 Kodeksu pracy i oba uchyliły starsze akty: poz. 437 uchyliło rozporządzenie z 6 października 1973 r. o bezpieczeństwie i higienie pracy przy konserwacji kanałów miejskiej sieci kanalizacyjnej, a poz. 438 rozporządzenie z 17 lutego 1970 r. o bezpieczeństwie i higienie pracy w komunalnych oczyszczalniach ścieków wraz ze zmianą z 1984 r. Wszystkie trzy uchylone akty mają dziś status „uchylony” i nie wolno się na nie powoływać.
Trzy warstwy przepisów, wszystkie naraz
Przy pracy w kanalizacji i w oczyszczalni ścieków obowiązują równocześnie trzy zestawy przepisów. Nie zastępują się nawzajem i nie da się wybrać jednego z nich.
| Warstwa | Czego dotyczy | Co po niej zostaje w dokumentacji |
|---|---|---|
| Rozporządzenie o szkodliwych czynnikach biologicznych | ocena ryzyka biologicznego, środki zapobiegawcze, higiena, szkolenie, a przy czynnikach grup 3 i 4 także oba rejestry i plan postępowania na wypadek awarii | karta oceny ryzyka, rejestry, zgłoszenia, instrukcje, dokumentacja szkoleń |
| Ogólne przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, rozdział o pracach szczególnie niebezpiecznych | prace w zbiornikach, kanałach, studniach i studzienkach kanalizacyjnych: pisemne pozwolenie, asekuracja, badanie powietrza, środki ochrony indywidualnej | wykaz prac szczególnie niebezpiecznych, pisemne pozwolenia, instruktaż z imiennym podziałem pracy |
| Dwa rozporządzenia z 1 października 1993 r. | szczegółowe wymagania dla sieci kanalizacyjnych oraz dla oczyszczalni ścieków, przepompowni i zlewni | projekt organizacji robót, instrukcje technologiczne i eksploatacyjne, wykaz stanowisk, pisemne polecenia, dziennik kontroli sprzętu |
Praca w kanale i w zbiorniku jest pracą szczególnie niebezpieczną. Wynika to wprost z ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy: rozdział o pracach szczególnie niebezpiecznych ma osobną część o pracach w zbiornikach, kanałach, studniach, studzienkach kanalizacyjnych i innych zamkniętych przestrzeniach. Pracodawca ustala i aktualizuje wykaz takich prac w zakładzie oraz zapewnia bezpośredni nadzór wyznaczonych osób, odpowiednie środki zabezpieczające i instruktaż obejmujący imienny podział pracy, kolejność zadań i wymagania przy poszczególnych czynnościach.
Podstawa: § 80 ust. 2, § 81 i § 85 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. o ogólnych przepisach bezpieczeństwa i higieny pracy
Sieci kanalizacyjne: rozporządzenie poz. 437
Rozporządzenie Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z 1 października 1993 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy eksploatacji, remontach i konserwacji sieci kanalizacyjnych ma dwadzieścia dziewięć paragrafów w trzech rozdziałach. Poniżej wymagania przepisane z jego treści.
Organizacja pracy w kanale
| Wymaganie | Treść przepisu | Podstawa |
|---|---|---|
| Projekt organizacji robót albo instrukcja technologiczna | Prace prowadzi się ze środkami techniczno-organizacyjnymi przewidzianymi w projekcie organizacji robót lub w instrukcji technologicznej. Projekt sporządza się dla robót remontowych nieprzewidzianych w instrukcjach i określa w nim metody pracy, liczbę pracowników wewnątrz kanałów, liczbę osób stanowiących ubezpieczenie, w razie potrzeby skład brygady ratunkowej oraz sprzęt roboczy i ratunkowy. | § 5 |
| Zakaz wprowadzania ludzi do małych kanałów | Wprowadzanie ludzi do kanału o wysokości lub średnicy poniżej 1 m jest zabronione. Czyszczenie takich kanałów i kontrolę stanu technicznego prowadzi się sprzętem specjalistycznym. | § 6 |
| Zabezpieczenie przed nagłym zagrożeniem | Przed rozpoczęciem robót zabezpiecza się pracowników przed nagłym podniesieniem poziomu ścieków oraz przed przekroczeniem dopuszczalnych stężeń substancji szkodliwych i niebezpiecznych dla życia lub zdrowia. | § 7 |
| Uzgodnienie terminów na piśmie | Terminy pracy w kanale uzgadnia się z użytkownikami kanału w formie pisemnej, w celu ograniczenia lub wstrzymania odprowadzania ścieków na czas robót. | § 8 |
| Stała łączność | Przy pracach w kanałach zapewnia się stałą łączność pomiędzy pracującymi wewnątrz a osobami ubezpieczającymi. | § 9 |
| Skład brygady | Brygada wyznaczona do pracy w kanale składa się co najmniej z czterech osób, z których najwyżej dwie mogą pracować w kanale, a pozostałe stanowią ich ubezpieczenie. | § 10 |
| Wietrzenie przed wejściem | Przed wejściem do kanału lub studzienki rewizyjnej przewietrza się kanał, zdejmując pokrywy włazowe co najmniej z dwóch studzienek, po obydwu stronach studzienki kontrolowanej. Gdy wietrzenie naturalne okaże się nieskuteczne, stosuje się wentylację mechaniczną. | § 12 ust. 1 i 4 |
| Sprawdzenie powietrza po wietrzeniu | Po zakończeniu wietrzenia sprawdza się, za pomocą analizatorów chemicznych albo lampy bezpieczeństwa, czy nie występują substancje szkodliwe dla zdrowia lub niebezpieczne. | § 12 ust. 2 |
| Ochrona dróg oddechowych | Każde wejście do kanału wymaga zastosowania przez pracowników odpowiednich środków ochrony dróg oddechowych. | § 14 |
| Wykrywacz gazu i lampa bezpieczeństwa | Pracownicy wykonujący roboty w kanale mają przy sobie urządzenia do wykrywania i sygnalizacji obecności gazu oraz zapaloną lampę bezpieczeństwa. | § 16 |
| Wyposażenie przy włazie | Przy stanowisku pracy obok włazu znajdują się podręczna apteczka, zapasowe latarki elektryczne i linka asekuracyjna odpowiedniej długości zakończona zatrzaśnikami, chyba że projekt organizacji robót lub instrukcja przewiduje inny sposób ewakuacji. | § 17 |
| Urządzenie do ewakuacji nad włazem | Nad włazem znajduje się urządzenie mechaniczne do ewakuacji poszkodowanych w razie wystąpienia zagrożenia życia lub zdrowia. | § 18 |
| Obowiązki ubezpieczających | Pracownicy czuwający nad bezpieczeństwem znają nazwiska pracujących w kanale, a w razie utraty łączności niezwłocznie przystępują do akcji ratunkowej. Nie wolno im opuszczać stanowiska przez cały czas pracy w kanale. | § 19 i § 20 |
| Burza i ulewa | W razie zbliżania się burzy lub ulewnego deszczu pracownicy czuwający przy włazach kanałów ogólnospławnych lub burzowych wzywają pracujących w kanale do jego opuszczenia. | § 21 |
| Otwieranie włazów i oświetlenie | Pokrywy otwiera się hakami lub podnośnikami z materiałów nieiskrzących. Do oświetlania kanałów używa się hermetycznie zamkniętych lamp akumulatorowych o napięciu do 25 V albo latarek bateryjnych o konstrukcji przeciwwybuchowej; dopuszcza się oświetlenie z sieci o napięciu nieprzekraczającym 12 V. Odmrażanie pokryw otwartym ogniem oraz palenie tytoniu podczas otwierania włazu i pracy w kanale są zabronione. | § 11 ust. 3 do 5 |
| Płukanie hydrodynamiczne | Podczas płukania kanału urządzeniem hydrodynamicznym obsługa urządzenia ani inni pracownicy nie mogą znajdować się wewnątrz kanału. | § 26 |
Zaplecze higienicznosanitarne przy robotach w terenie
Rozdział pierwszy tego rozporządzenia dotyczy w całości terenu robót i warunków higienicznosanitarnych. To wymagania, które przy pracach rozproszonych po mieście najczęściej wypadają z dokumentacji.
- Zakład pracy zapewnia szatnię przepustową na odzież własną i roboczą, umywalnię z kabinami natryskowymi, suszarnię odzieży i obuwia, pomieszczenie do podgrzewania i spożywania posiłków oraz pomieszczenie ustępowe (§ 2 ust. 1).
- Pomieszczenie do spożywania posiłków i ogrzewania się w chłodnej porze roku ma być ogrzewane i wyposażone w stół oraz krzesła lub stołki; stosowanie ław jest zabronione (§ 2 ust. 2).
- Przy robotach z dala od zakładu przygotowuje się schronisko przewoźne lub stałe oraz ustęp. Schronisko ma znajdować się nie dalej niż 500 m od najdalej położonego stanowiska pracy, a ustęp nie dalej niż 125 m od stanowiska (§ 3 ust. 2 i 3).
- W schronisku znajdują się regulamin pracy, instrukcja udzielania pierwszej pomocy oraz adresy i telefony pogotowia ratunkowego, straży pożarnej i policji (§ 3 ust. 4).
- Posiłki spożywa się tylko w przerwach ustalonych w regulaminie i w miejscach przeznaczonych na ten cel, spełniających niezbędne warunki higienicznosanitarne (§ 4).
- Pracownicy wykonujący czynności na jezdni mają być ubrani w kamizelki ochronne albo w odzież z barwami bezpieczeństwa trwale z nią połączonymi (§ 1 ust. 3).
Szatnia przepustowa to nie to samo co zwykła szatnia. Rozdziela drogę odzieży własnej i roboczej tak, żeby nie stykały się ze sobą, i wymusza przejście przez umywalnię z natryskami. Przy pracy ze ściekami jest to podstawowy środek zapobiegający wynoszeniu skażenia poza zakład, a rozporządzenie o czynnikach biologicznych domyka to zakazem powierzania pracownikowi prania i odkażania skażonej odzieży.
Podstawa: § 2 ust. 1 rozporządzenia o sieciach kanalizacyjnych, § 11 ust. 1 pkt 5 rozporządzenia o czynnikach biologicznych, art. 23710 § 2 Kodeksu pracy
Oczyszczalnie ścieków: rozporządzenie poz. 438
Drugie rozporządzenie z tego samego dnia ma sześćdziesiąt osiem paragrafów w dziewięciu rozdziałach i obejmuje szerszy zakres, niż sugeruje tytuł: oczyszczalnie, zbieranie i gromadzenie ścieków, usuwanie ich ze zbiorników gnilnych oraz przetłaczanie w przepompowniach.
Wymagania ogólne, które dotyczą każdego zakładu
- Wykaz stanowisk pracy. Zakład sporządza wykaz stanowisk i określa dla nich warunki bezpieczeństwa i higieny pracy oraz osobny wykaz stanowisk wymagających obsługi dwuosobowej, szczególnie w porze nocnej (§ 2).
- Oddzielne urządzenia higienicznosanitarne. Pracownicy stykający się bezpośrednio ze ściekami korzystają z oddzielnych ustępów, natrysków, umywalni i szatni przepustowych (§ 4).
- Zakaz dopuszczenia przy uszkodzonej skórze. Pracownicy z uszkodzoną skórą rąk i innych nieosłoniętych części ciała nie powinni być dopuszczani do pracy, przy której istnieje możliwość bezpośredniego stykania się ze ściekami (§ 7).
- Prace niebezpieczne co najmniej we dwoje. Prace niebezpieczne wykonuje się co najmniej przez dwie osoby, a procesy niebezpieczne i szkodliwe mają być w miarę możliwości mechanizowane, automatyzowane i hermetyzowane, z kontrolą bez bezpośredniego udziału człowieka (§ 10 ust. 4 i 5).
- Pisemne polecenie przy pracach w miejscach zagrożonych. Prace konserwacyjne i remontowe w miejscach, w których występują lub mogą wystąpić zagrożenia zatruciem, wybuchem lub pożarem, wykonuje się na pisemne polecenie kierownika oczyszczalni albo osoby upoważnionej (§ 13 ust. 1 i 2).
- Raporty dzienne. Wszystkie zauważone odstępstwa od normalnego toku pracy obiektu, urządzenia lub instalacji odnotowuje się każdorazowo w raportach dziennych (§ 8).
- Apteczki. W obiektach i w samodzielnych przepompowniach ze stałymi stanowiskami roboczymi znajdują się podręczne apteczki wraz z instrukcją stosowania (§ 6).
- Kontrola sprzętu ratunkowego i gaśniczego. Sprzęt kontroluje się raz w kwartale, jeżeli instrukcja eksploatacji nie stanowi inaczej, a wyniki odnotowuje w specjalnym dzienniku (§ 17 ust. 2).
Dziesięć dokumentów, w które ma być wyposażona każda oczyszczalnia
Paragraf 18 wymienia zamkniętą listę tego, co użytkownik dostarcza do każdej oczyszczalni ścieków. Jest to najbardziej konkretny wykaz dokumentacyjny w obu rozporządzeniach.
Instrukcja eksploatacji całej oczyszczalni
Wraz ze schematem technologicznym.
Instrukcja bezpieczeństwa i higieny pracy dla całej oczyszczalni
Ze szczególnym uwzględnieniem miejsc i obiektów najbardziej zagrożonych zatruciami, wybuchem lub utonięciem.
Instrukcje stanowiskowe obsługi maszyn, urządzeń i instalacji
Zarówno technologiczne, jak i służące do zapobiegania lub usuwania skutków awarii oraz dotyczące sposobów i dróg ewakuacji załogi.
Zakładowy plan ratownictwa chemicznego
Szczególnie tam, gdzie używa się środków chemicznych, na przykład chloru, z wykazem telefonów pogotowia ratunkowego, chemicznego, straży pożarnej, policji i obrony terytorialnej.
Instrukcja przeciwpożarowa
Instrukcja stosowania, przechowywania i eksploatacji sprzętu ochrony dróg oddechowych
Instrukcja udzielania pierwszej pomocy w razie wypadku
Tablice ostrzegające przed niebezpieczeństwem dla życia lub zdrowia
Sprzęt ratunkowy
Koła ratunkowe z rzutką, linki asekuracyjne i bosaki, rozmieszczone na obrzeżach zbiornika otwartego w odległościach nie większych niż 100 m.
Przyrządy kontrolno-pomiarowe i sygnalizacyjne
Służące do ostrzegania przed substancjami szkodliwymi i niebezpiecznymi dla życia i zdrowia.
Podstawa: § 18 rozporządzenia o oczyszczalniach ścieków
Wejście do zagłębień i do zbiorników zamkniętych
To najostrzejsza część obu rozporządzeń i miejsce, w którym najczęściej dochodzi do wypadków śmiertelnych.
| Wymaganie | Treść przepisu | Podstawa |
|---|---|---|
| Badanie powietrza przed wejściem | Wejście do pomieszczeń lub zagłębień przy kratach poprzedza zbadanie czystości powietrza i zawartości tlenu, przyrządami kontrolno-pomiarowymi do wykrywania gazów szkodliwych i niebezpiecznych oraz lampami bezpieczeństwa. Ten sam wymóg dotyczy wejścia do wszelkich pomieszczeń technologicznych zagłębionych oraz do zbiorników czerpalnych w przepompowniach. | § 33 ust. 1, § 13 ust. 4, § 37 ust. 5 |
| Wyposażenie wchodzącego | Pracownik wchodzący do pomieszczenia zagłębionego ma urządzenia do wykrywania gazów niebezpiecznych i szkodliwych oraz szelki bezpieczeństwa z linką asekuracyjną odpowiedniej długości. | § 33 ust. 2 |
| Asekuracja przez dwie osoby | Pracownik schodzący do pomieszczeń lub zagłębień przy kratach powinien być asekurowany co najmniej przez dwie osoby. | § 33 ust. 3 |
| Urządzenie do wydobycia | Nad wejściem lub włazem znajduje się urządzenie umożliwiające wydobycie pracownika w razie zasłabnięcia lub utraty przytomności. | § 33 ust. 4 |
| Wyposażenie asekurujących | Osoby asekurujące mają co najmniej dwa aparaty powietrzne, linki asekuracyjne oraz przewoźne urządzenie do wydobywania poszkodowanego z miejsca zagrożonego, w pozycji głową do góry. Liczbę osób asekurujących i aparatów określa kierownik zakładu pracy. | § 33 ust. 5 i 6 |
| Pisemne polecenie wejścia do zbiornika zamkniętego | Prace w zbiornikach zamkniętych wykonuje się na pisemne polecenie kierownika zakładu albo osoby upoważnionej. Polecenie zawiera klauzulę „zezwalam na rozpoczęcie robót” i określa miejsce i czas pracy, rodzaj i zakres pracy oraz kolejność czynności, rodzaj zagrożeń i sposób postępowania, sposób sygnalizacji i porozumiewania się między pracującymi a ubezpieczającymi, drogi i sposoby ewakuacji oraz sposób prowadzenia akcji ratowniczej i udzielania pierwszej pomocy. Wskazuje też osoby odpowiedzialne po stronie wykonawcy i służb eksploatacyjnych. | § 57 ust. 2 i 3, § 57 ust. 4 |
| Zespół co najmniej trzyosobowy | Pracownik wchodzący do wnętrza zbiornika pracuje w zespole co najmniej trzyosobowym i posiada szelki bezpieczeństwa z linką ewakuacyjną, hełm ochronny, aparat powietrzny albo przewód doprowadzający powietrze oraz lampę bezpieczeństwa. | § 60 |
| Obowiązki służb eksploatacyjnych | Przed pracami wewnątrz zbiornika służby opróżniają zbiornik, odłączają go od innych instalacji i zabezpieczają przed przypadkowym włączeniem urządzeń wewnątrz, przeprowadzają kontrolę składu powietrza przed wejściem pracowników oraz zapewniają jego kontrolę podczas pracy. | § 58 |
| Wentylacja w czasie pracy | W czasie przebywania pracowników wewnątrz zbiornika wszystkie włazy mają być otwarte, a jeżeli to niewystarczające dla utrzymania właściwej jakości powietrza, stosuje się mechaniczny dopływ świeżego powietrza. | § 61 |
| Materiały płynne i sypkie | Jeżeli podczas pracy wewnątrz zbiornika znajdują się materiały w stanie płynnym lub sypkim, zagrażające zasypaniem albo utonięciem, usuwa się te zagrożenia albo stosuje zabezpieczenia, na przykład ruchomy pomost opuszczany. | § 62 |
| Zakończenie pracy | Zakończenie pracy w zbiorniku potwierdza osoba, która wydała polecenie. | § 64 |
Wejście do kanału, studzienki albo zbiornika bez sprawdzenia powietrza jest naruszeniem przepisu, a nie brakiem ostrożności. Obowiązek badania powietrza występuje w trzech aktach naraz: w rozporządzeniu o sieciach kanalizacyjnych (wietrzenie i sprawdzenie analizatorem albo lampą bezpieczeństwa), w rozporządzeniu o oczyszczalniach (badanie czystości powietrza i zawartości tlenu) oraz w ogólnych przepisach bezpieczeństwa i higieny pracy (badanie na zawartość tlenu oraz gazów i par substancji toksycznych i palnych bezpośrednio przed przystąpieniem do pracy).
Podstawa: § 12 ust. 2 rozporządzenia o sieciach kanalizacyjnych, § 33 ust. 1 rozporządzenia o oczyszczalniach ścieków, § 87 ust. 1 pkt 6 ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy
Komory fermentacyjne i instalacje gazowe
- Komory fermentacyjne zamknięte są obiektami szczególnie niebezpiecznymi ze względu na występowanie metanu i siarkowodoru; zasięg zewnętrznej strefy zagrożonej wybuchem ustala komisja kwalifikacyjna powołana przez kierownika zakładu albo jednostki projektowej (§ 42, § 20).
- Wejście na dno komory otwartej poprzedza opróżnienie komory, zmycie schodów oraz sprawdzenie stężenia substancji szkodliwych dla zdrowia w powietrzu na dnie zbiornika (§ 41 ust. 5).
- W pobliżu zejścia na dno zbiornika znajdują się koła ratunkowe z rzutką albo pływająca tratwa ratunkowa (§ 41 ust. 3).
- Osad doprowadza się i odprowadza w sposób kontrolowany, żeby nie dopuścić do nadmiernego nadciśnienia lub podciśnienia w komorze i w zbiorniku gazu (§ 43).
- W przestrzeniach zagrożonych wybuchem zabrania się palenia tytoniu, używania otwartego płomienia oraz prac mogących spowodować zapłon mieszaniny wybuchowej; przed wejściem do takich pomieszczeń uruchamia się awaryjną wentylację mechaniczną na co najmniej 10 minut (§ 25, § 26).
- Zakład prowadzi miesięczne i roczne kontrole pracy urządzeń gazowych, a wyniki rejestruje i przechowuje dla celów kontrolnych; codziennie kontroluje się prawidłowość działania urządzeń pomiarowo-kontrolnych i zaworów gazowych (§ 52).
Prace w zbiornikach i kanałach z ogólnych przepisów bhp
Ogólne przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy zawierają własny, samodzielny zestaw wymagań dla prac w zbiornikach, kanałach, studniach i studzienkach kanalizacyjnych. Obowiązuje on niezależnie od rozporządzeń z 1993 r. i w kilku miejscach idzie dalej.
- Pisemne pozwolenie. Podjęcie i prowadzenie pracy w zbiorniku może nastąpić jedynie na podstawie pisemnego pozwolenia wydanego w trybie ustalonym przez pracodawcę. Przy pracy w zbiornikach zapewnia się stały nadzór (§ 86).
- Badanie powietrza. Bezpośrednio przed przystąpieniem do pracy wewnątrz zbiornika bada się powietrze na zawartość tlenu oraz gazów i par substancji toksycznych i palnych (§ 87 ust. 1 pkt 6).
- Kanał i studzienka: odrębny tryb przygotowania. Wymogu opróżnienia i wstępnego oczyszczenia nie stosuje się do przygotowania kanału, a wymogu odłączenia dopływów do kanału i studzienki kanalizacyjnej. Przed pracą przewietrza się dany odcinek kanału z otwartymi włazami i wyłącza ten odcinek, a jeżeli to niemożliwe, maksymalnie ogranicza spływ ścieków (§ 87 ust. 2).
- Informacja przed wejściem. Osoba kierująca informuje pracowników o zakresie pracy, rodzaju zagrożeń, niezbędnych środkach ochrony i sposobie ich stosowania, sposobie sygnalizacji między pracującymi wewnątrz a asekurującymi na zewnątrz oraz o postępowaniu w razie zagrożenia (§ 88).
- Asekuracja i wyposażenie. Pracownik wewnątrz zbiornika jest asekurowany co najmniej przez jedną osobę na zewnątrz, wyposażony w szelki bezpieczeństwa z linką umocowaną do wytrzymałego elementu konstrukcji zewnętrznej, hełm ochronny, odzież ochronną i sprzęt izolujący ochronny układu oddechowego. Asekurujący ma być wyposażony tak samo (§ 89 ust. 1 do 3).
- Kiedy wolno odstąpić od ochron układu oddechowego. Wyłącznie wtedy, gdy zawartość tlenu w powietrzu zbiornika wynosi co najmniej 18 procent, w powietrzu nie występują substancje szkodliwe w stężeniu przekraczającym wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń ani nie istnieje niebezpieczeństwo ich wystąpienia podczas przebywania pracownika w zbiorniku. Decyzję może podjąć jedynie osoba kierująca pracownikami (§ 89 ust. 4 i 5).
- W czasie pracy. Wszystkie włazy mają być otwarte, a jeżeli to niewystarczające, stosuje się stały nadmuch powietrza. Wnętrze oświetla się źródłem światła elektrycznego o bezpiecznym napięciu (§ 90 ust. 1 i 2).
Wartość 18 procent tlenu nie zwalnia z oceny ryzyka biologicznego. Dotyczy wyłącznie ochron układu oddechowego jako zabezpieczenia przed niedotlenieniem i przed substancjami chemicznymi. Ochrona dróg oddechowych przed czynnikiem biologicznym przenoszonym drogą powietrzną wynika z zupełnie innej podstawy: z oceny ryzyka i z obowiązku doboru środków ochrony odpowiednich do rodzaju i poziomu narażenia. W kanale rozstrzyga zresztą przepis szczególny, który wymaga ochrony dróg oddechowych przy każdym wejściu, bez żadnego warunku.
Podstawa: § 89 ust. 4 ogólnych przepisów bhp, § 14 rozporządzenia o sieciach kanalizacyjnych, § 7 pkt 5 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Co z tego wynika dla dokumentacji biologicznej
Dwa rozporządzenia z 1993 r. w ogóle nie posługują się pojęciem czynnika biologicznego: powstały piętnaście lat przed wdrożeniem dyrektywy 2000/54/WE do polskiego prawa. Mówią o „substancjach szkodliwych i niebezpiecznych”, mając na myśli przede wszystkim siarkowodór, metan i niedobór tlenu. Nie zwalnia to z niczego, co wynika z rozporządzenia o czynnikach biologicznych, a w kilku punktach ułatwia jego wykonanie.
| Obowiązek z rozporządzenia o czynnikach biologicznych | Co daje się wykorzystać z rozporządzeń z 1993 r. |
|---|---|
| Ocena ryzyka: rodzaj, stopień i czas trwania narażenia | Wykaz stanowisk pracy i wykaz stanowisk wymagających obsługi dwuosobowej z § 2 rozporządzenia o oczyszczalniach oraz projekt organizacji robót z § 5 rozporządzenia o sieciach dają gotowy wykaz czynności do części o narażeniu. |
| Ograniczenie liczby pracowników narażonych | Zakaz wprowadzania ludzi do kanałów o wysokości lub średnicy poniżej 1 m i nakaz czyszczenia ich sprzętem specjalistycznym to najdalej idąca postać tego obowiązku: pracownik w ogóle nie wchodzi do przestrzeni zagrożonej. |
| Środki ochrony zbiorowej przed indywidualnymi | Nakaz mechanizacji, automatyzacji i hermetyzacji procesów niebezpiecznych oraz kontroli bez bezpośredniego udziału człowieka (§ 10 ust. 4) odpowiada wprost hierarchii środków z rozporządzenia o czynnikach biologicznych. |
| Higiena, posiłki i środki ochrony indywidualnej | Oddzielne urządzenia higienicznosanitarne dla stykających się ze ściekami, szatnia przepustowa, wydzielone pomieszczenie do spożywania posiłków oraz odległości schroniska i ustępu przy pracach w terenie. |
| Pisemne instrukcje postępowania dla pracownika | Dziesięć dokumentów z § 18, w tym instrukcja bhp dla całej oczyszczalni, instrukcje stanowiskowe oraz instrukcja stosowania sprzętu ochrony dróg oddechowych. |
| Plan postępowania na wypadek awarii przy grupach 3 i 4 | Zakładowy plan ratownictwa chemicznego z § 18 pkt 4 oraz procedura pisemnego polecenia z § 57. Uwaga: to nie to samo, plan biologiczny trzeba sporządzić osobno albo wyraźnie rozszerzyć istniejący. |
| Badanie na obecność czynnika, gdzie konieczne i wykonalne | Przyrządy kontrolno-pomiarowe i sygnalizacyjne z § 18 pkt 10 służą do wykrywania gazów, a nie drobnoustrojów. Do czynników biologicznych trzeba osobnego badania albo uzasadnienia, że nie jest konieczne lub technicznie wykonalne. |
Czynniki typowe dla tej branży i to, co z nich wynika. W ocenie ryzyka dla oczyszczalni i kanalizacji zwykle pojawiają się Leptospira, Salmonella, Legionella pneumophila, wirus zapalenia wątroby typu A, pasożyty jelitowe oraz pleśnie i promieniowce przy osadach i skratkach. Większość z nich należy do grupy 2, więc rejestrów nie uruchamia; uruchamia je dopiero czynnik grupy 3 wskazany w ocenie. Każdą z tych nazw można sprawdzić w wyszukiwarce. Osobno warto pamiętać o szczepieniach zalecanych: przy usuwaniu odpadów komunalnych i nieczystości ciekłych oraz konserwacji urządzeń służących temu celowi wykaz wymienia szczepienia przeciw tężcowi, wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i durowi brzusznemu.
Podstawa: pozycja 5 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z 3 stycznia 2012 r. o zalecanych szczepieniach ochronnych
Nieaktualne odesłanie w rozporządzeniu poz. 437
Paragraf 27 punkt 1 rozporządzenia o sieciach kanalizacyjnych odsyła do aktu, który już nie istnieje. Przepis mówi, że w sprawach nieuregulowanych, dotyczących robót ziemnych i innych budowlanych, stosuje się rozporządzenie Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z 28 marca 1972 r. o bezpieczeństwie i higienie pracy przy wykonywaniu robót budowlano-montażowych i rozbiórkowych (Dz. U. Nr 13, poz. 93). Akt ten został uchylony. W jego miejsce obowiązuje rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 6 lutego 2003 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych (Dz. U. Nr 47, poz. 401) i to ono ma zastosowanie w zakresie objętym tym odesłaniem.
Drugie odesłanie, z punktu 2, jest nadal trafne: rozporządzenie Ministrów Komunikacji oraz Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z 10 lutego 1977 r. o bezpieczeństwie i higienie pracy przy wykonywaniu robót drogowych i mostowych (Dz. U. Nr 7, poz. 30) obowiązuje.
Podstawa: § 27 rozporządzenia o sieciach kanalizacyjnych; stan obu aktów sprawdzony w rejestrze aktów prawnych Sejmu 23 sierpnia 2026 r.
Najczęstsze błędy
| Błąd | Jak jest naprawdę |
|---|---|
| „Mamy ocenę ryzyka biologicznego, to wystarczy” | Obok niej stoją ogólne przepisy bhp o pracach w zbiornikach i dwa rozporządzenia branżowe z 1993 r. Każde z nich ma własną dokumentację: pozwolenie pisemne, projekt organizacji robót, wykaz stanowisk, instrukcje z § 18. |
| Brygada trzyosobowa przy pracy w kanale | Przepis mówi o co najmniej czterech osobach, z których najwyżej dwie mogą pracować w kanale. Pozostałe stanowią ubezpieczenie i nie wolno im opuszczać stanowiska przy włazie. |
| Wejście do kanału bez ochrony dróg oddechowych, bo „powietrze jest dobre” | Rozporządzenie o sieciach kanalizacyjnych wymaga ochrony dróg oddechowych przy KAŻDYM wejściu do kanału, bez warunku. Wyjątek z ogólnych przepisów bhp, oparty na zawartości tlenu, dotyczy zbiorników, a nie znosi przepisu szczególnego. |
| Wietrzenie przez jeden właz | Przepis wymaga zdjęcia pokryw co najmniej z dwóch studzienek, po obydwu stronach studzienki kontrolowanej. Przewietrzenie przez jeden otwór nie tworzy przepływu. |
| Odzież robocza prana przez pracownika w domu | Przy skażeniu materiałami biologicznie zakaźnymi powierzanie pracownikowi prania, konserwacji, odpylania i odkażania jest niedopuszczalne. Rozporządzenie z 1993 r. dokłada do tego szatnię przepustową i oddzielne urządzenia higienicznosanitarne. |
| Plan ratownictwa chemicznego uznany za plan awaryjny dla czynników biologicznych | To dwa różne dokumenty o różnych podstawach. Plan postępowania na wypadek awarii z udziałem czynnika grupy 3 lub 4 trzeba sporządzić osobno albo wyraźnie rozszerzyć istniejący i zapisać to w nim. |
| Powoływanie się na rozporządzenie z 1972 r. o robotach budowlano-montażowych | Akt jest uchylony. W zakresie odesłania z § 27 pkt 1 stosuje się rozporządzenie z 6 lutego 2003 r. o bhp podczas wykonywania robót budowlanych. |
| Dopuszczenie do pracy przy ściekach pracownika ze skaleczoną ręką | Przepis wprost wyłącza dopuszczenie pracowników z uszkodzoną skórą rąk i innych nieosłoniętych części ciała do pracy, przy której możliwe jest bezpośrednie stykanie się ze ściekami. |