Skierowanie na badania profilaktyczne przy narażeniu chemicznym musi opisywać czynniki i poziom narażenia, bo od tego zależy zakres badań, jaki wyznaczy lekarz. Przy niektórych substancjach dochodzi monitoring biologiczny, czyli pomiar substancji lub jej metabolitu w organizmie. Najlepiej opisany w przepisach jest przypadek ołowiu, w którym dopuszczalne stężenie we krwi właśnie się zmieniło.
Rodzaje badań profilaktycznych
Kodeks pracy przewiduje badania wstępne, okresowe i kontrolne, wykonywane na koszt pracodawcy. Ich zakres i częstotliwość dla narażenia chemicznego ustala lekarz medycyny pracy na podstawie skierowania i wskazówek metodycznych.
Podstawa: art. 229 Kodeksu pracy oraz rozporządzenie o badaniach lekarskich pracowników
Skierowanie z opisem czynników
Skierowanie bez opisu narażenia jest bezużyteczne dla lekarza. W skierowaniu pracodawca podaje czynniki szkodliwe i uciążliwe oraz aktualne wyniki badań i pomiarów. Bez tego lekarz nie wie, jaki zakres badań zlecić, a orzeczenie wydane na podstawie niepełnego skierowania nie chroni ani pracownika, ani pracodawcy. Ocenę ryzyka udostępnia się lekarzowi, co ułatwia mu ustalenie zakresu badań.
Podstawa: art. 229 § 4a Kodeksu pracy oraz § 3 ust. 6 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
Monitoring biologiczny ołowiu
Przy narażeniu na ołów i jego związki nieorganiczne obowiązkowy jest, w ramach kontroli stanu zdrowia, monitoring biologiczny obejmujący pomiar stężenia ołowiu we krwi, oznaczonego metodą absorpcyjnej spektrometrii atomowej lub równoważną. Dopuszczalne stężenie właśnie się zmienia, i to jest zmiana, której nie ma w tekście jednolitym rozporządzenia.
| Okres | Wartość dopuszczalna | Podstawa |
|---|---|---|
| do 31 grudnia 2028 r. | 30 µg Pb/100 ml krwi | § 13a |
| od 1 stycznia 2029 r. | 15 µg Pb/100 ml krwi | § 13 ust. 2 |
| kobiety w wieku rozrodczym (zalecenie) | nie więcej niż 4,5 µg Pb/100 ml krwi | § 13 ust. 3 |
Podstawa: § 13 i § 13a rozporządzenia o czynnikach chemicznych, w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 25 maja 2026 r. (Dz. U. poz. 694), wdrażającym dyrektywę (UE) 2024/869
Tekst jednolity podaje wartość sprzed zmiany. Tekst jednolity rozporządzenia o czynnikach chemicznych z Dz. U. z 2025 r. poz. 836 podaje wartość sprzed nowelizacji, wyższą od obowiązującej, bo pochodzi sprzed niej. Wartość obowiązująca to 30 µg Pb/100 ml krwi do końca 2028 r. i 15 µg Pb/100 ml krwi od 2029 r. Opracowanie powielające dawną wartość jest nieaktualne, mimo że sygnatura tekstu jednolitego się zgadza. Przekroczenie dopuszczalnej wartości biologicznej ołowiu jest też przesłanką do ponownej oceny ryzyka na wniosek lekarza.
Podstawa: § 13 rozporządzenia o czynnikach chemicznych oraz § 4 ust. 2 tego rozporządzenia
Badania po ustaniu narażenia
Przy niektórych czynnikach pracownik ma prawo do badań okresowych także po zakończeniu pracy w narażeniu, na koszt byłego pracodawcy. Kodeks pracy obejmuje tym prawem osoby zatrudnione w kontakcie z substancjami i czynnikami rakotwórczymi oraz z pyłami zwłókniającymi. To jedna z różnic reżimu substancji CMR, opisanego na stronie Substancje CMR.
Podstawa: art. 229 § 5 Kodeksu pracy
Najczęstsze błędy
- Skierowanie bez czynników chemicznych. Ogólne skierowanie nie pozwala lekarzowi zlecić właściwych badań.
- Pominięty monitoring ołowiu. Przy narażeniu na ołów pomiar we krwi jest obowiązkowy, a nie zależny od uznania.
- Dawna wartość z tekstu jednolitego. Aktualne progi to 30 µg i 15 µg Pb/100 ml krwi; wartość sprzed nowelizacji wygląda na poprawną, bo pochodzi z obowiązującego tekstu jednolitego.
- Brak przekazania oceny ryzyka lekarzowi. Ocena jest źródłem informacji, które lekarz ma prawo otrzymać.
Skierowanie z opisem czynników
W pakiecie informowania i szkolenia jest wzór skierowania na badania profilaktyczne z polami na czynniki chemiczne i poziom narażenia oraz informacja o ryzyku dla pracownika.