Dla dwóch grup pracowników ocena ryzyka nie kończy się na oszacowaniu. Rozstrzyga o dopuszczalności zatrudnienia przy konkretnej pracy, a przy części prac decyzja jest zamknięta: zatrudnienie jest wzbronione niezależnie od tego, jak niskie ryzyko wyjdzie z obliczeń. Kolejność jest tu odwrotna niż zwykle: najpierw wykaz, potem ocena.
Trzy grupy szczególnie chronione
Kodeks pracy nakazuje pracodawcy uwzględniać ochronę zdrowia trzech grup w ramach podejmowanych działań profilaktycznych. Jest to jeden z ośmiu obowiązków wymienionych przy ogólnym obowiązku ochrony zdrowia i życia pracowników.
Pracodawca jest obowiązany uwzględniać ochronę zdrowia młodocianych, pracownic w ciąży lub karmiących dziecko piersią oraz pracowników niepełnosprawnych w ramach podejmowanych działań profilaktycznych. Przepis mówi o działaniach profilaktycznych, czyli o tym, co wynika z oceny ryzyka. Ocena, która nie rozstrzyga sytuacji tych grup, nie daje podstawy do wykonania tego obowiązku.
Podstawa: art. 207 § 2 pkt 5 Kodeksu pracy
Osobno rozporządzenie o hałasie i drganiach mechanicznych wprowadza pojęcie grup szczególnego ryzyka, definiując je jako pracowników podlegających na podstawie przepisów prawa pracy szczególnej ochronie zdrowia, w szczególności kobiety w ciąży oraz młodocianych, i nakazuje uwzględnić w ocenie ryzyka skutki dla ich zdrowia i bezpieczeństwa.
Podstawa: § 2 pkt 4 i § 4 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia o hałasie i drganiach mechanicznych
Kobiety w ciąży i karmiące piersią
Zasada jest zapisana w Kodeksie pracy krótko: kobiety w ciąży i kobiety karmiące dziecko piersią nie mogą wykonywać prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia, mogących mieć niekorzystny wpływ na ich zdrowie, przebieg ciąży lub karmienie dziecka piersią. Wykaz takich prac określa Rada Ministrów.
| Przepis | Treść |
|---|---|
| art. 176 § 1 Kodeksu pracy | zakaz wykonywania prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia, mogących mieć niekorzystny wpływ na zdrowie, przebieg ciąży lub karmienie piersią |
| art. 176 § 2 Kodeksu pracy | delegacja dla Rady Ministrów do określenia wykazu, obejmującego prace związane z nadmiernym wysiłkiem fizycznym, w tym ręcznym transportem ciężarów, oraz prace mogące mieć niekorzystny wpływ ze względu na sposób i warunki ich wykonywania, z uwzględnieniem rodzajów czynników występujących w środowisku pracy i poziomu ich występowania |
| rozporządzenie Rady Ministrów z 3 kwietnia 2017 r. | wykaz prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią, Dz. U. poz. 796; obowiązujący, bez nowelizacji i bez tekstu jednolitego |
Stan sprawdzony w rejestrze Sejmu 23 sierpnia 2026 r.
Co pracodawca musi zrobić
Kodeks pracy rozróżnia dwie sytuacje i przypisuje im różne skutki. Rozróżnienie zależy od tego, czy praca jest wzbroniona bez względu na stopień narażenia, czy tylko powyżej określonego poziomu.
-
Praca wzbroniona bez względu na stopień narażenia
Pracodawca jest obowiązany przenieść pracownicę do innej pracy, a jeżeli jest to niemożliwe, zwolnić ją na czas niezbędny z obowiązku świadczenia pracy. Nie ma tu etapu dostosowywania warunków: zakaz jest bezwarunkowy.
Podstawa: art. 179 § 1 Kodeksu pracy
-
Pozostałe prace z wykazu
Pracodawca dostosowuje warunki pracy do wymagań określonych w przepisach albo tak ogranicza czas pracy, aby wyeliminować zagrożenia dla zdrowia lub bezpieczeństwa pracownicy. Dopiero gdy dostosowanie warunków albo skrócenie czasu pracy jest niemożliwe lub niecelowe, przenosi pracownicę do innej pracy, a w razie braku takiej możliwości zwalnia ją na czas niezbędny z obowiązku świadczenia pracy.
Podstawa: art. 179 § 2 Kodeksu pracy
-
Przeciwwskazania z orzeczenia lekarskiego
Ten sam tryb stosuje się odpowiednio, gdy przeciwwskazania zdrowotne do wykonywania dotychczasowej pracy wynikają z orzeczenia lekarskiego, także wtedy, gdy praca nie jest wymieniona w wykazie.
Podstawa: art. 179 § 3 Kodeksu pracy
-
Skutki płacowe
Gdy zmiana warunków pracy, skrócenie czasu pracy lub przeniesienie do innej pracy powoduje obniżenie wynagrodzenia, pracownicy przysługuje dodatek wyrównawczy. W okresie zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy pracownica zachowuje prawo do dotychczasowego wynagrodzenia.
Podstawa: art. 179 § 4 i 5 Kodeksu pracy
Rozróżnienie z art. 179 § 1 i § 2 trzeba rozstrzygnąć w ocenie ryzyka, a nie dopiero wtedy, gdy pracownica przyniesie zaświadczenie. Karta oceny powinna wskazywać, które z prac na stanowisku są wzbronione bezwarunkowo, a które warunkowo, wraz z podaniem poziomu, od którego zakaz działa. Wtedy decyzja podejmowana w ciągu jednego dnia opiera się na przygotowanym wcześniej ustaleniu, a nie na pospiesznej lekturze rozporządzenia.
Pracownicy młodociani
Konstrukcja jest podobna, ale skutek ostrzejszy: nie wolno zatrudniać młodocianych przy pracach wzbronionych, których wykaz ustala Rada Ministrów, a możliwość zatrudnienia przy niektórych z nich istnieje wyłącznie w celu przygotowania zawodowego i tylko wtedy, gdy rozporządzenie tak stanowi.
| Przepis | Treść |
|---|---|
| art. 204 § 1 Kodeksu pracy | zakaz zatrudniania młodocianych przy pracach wzbronionych |
| art. 204 § 3 Kodeksu pracy | Rada Ministrów może zezwolić na zatrudnianie młodocianych powyżej 16 lat przy niektórych rodzajach prac wzbronionych, jeżeli jest to potrzebne do odbycia przygotowania zawodowego, określając warunki zapewniające szczególną ochronę zdrowia |
| rozporządzenie Rady Ministrów z 19 czerwca 2023 r. | wykaz prac wzbronionych młodocianym i warunki ich zatrudniania przy niektórych z tych prac, Dz. U. poz. 1240; obowiązuje od i uchyliło rozporządzenie z 2004 r., które wiele opracowań nadal cytuje |
| art. 201 § 1 i 2 Kodeksu pracy | młodociany podlega wstępnym badaniom lekarskim przed przyjęciem do pracy oraz badaniom okresowym i kontrolnym; jeżeli lekarz orzeknie, że dana praca zagraża zdrowiu młodocianego, pracodawca zmienia rodzaj pracy, a gdy nie ma takiej możliwości, niezwłocznie rozwiązuje umowę o pracę i wypłaca odszkodowanie |
Do tego dochodzą ograniczenia czasu pracy, które są w istocie środkami profilaktycznymi wynikającymi z ustawy: czas pracy młodocianego w wieku do 16 lat nie może przekraczać 6 godzin na dobę, a powyżej 16 lat 8 godzin na dobę, przy czym do czasu pracy wlicza się czas nauki w wymiarze wynikającym z obowiązkowego programu zajęć szkolnych. Młodocianego nie wolno zatrudniać w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej.
Podstawa: art. 202 § 1 do 3 oraz art. 203 § 1 Kodeksu pracy
Informacja dla przedstawiciela ustawowego
Przy pracowniku młodocianym informacja o ryzyku ma dwóch adresatów. Pracodawca jest obowiązany przekazać informacje o ryzyku zawodowym, które wiąże się z pracą wykonywaną przez młodocianego, oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami również przedstawicielowi ustawowemu młodocianego. To odrębny obowiązek, obok tego z art. 226 pkt 2, i zostawia odrębny dokument.
Podstawa: art. 201 § 3 Kodeksu pracy
Pracownicy z niepełnosprawnością
Trzecia grupa wymieniona w art. 207 § 2 pkt 5. W przeciwieństwie do dwóch poprzednich nie ma tu zamkniętego wykazu prac wzbronionych; obowiązek polega na uwzględnieniu ochrony zdrowia w działaniach profilaktycznych oraz na dostosowaniu warunków i procesów pracy do możliwości pracownika, co jest jedną z ogólnych zasad zapobiegania.
Dla oceny ryzyka wynika stąd praktyczny wniosek: ocena stanowiska powinna wskazywać, które elementy pracy wymagają dostosowania i jakiego, a przy zatrudnianiu osoby z określonym ograniczeniem sprawności ustalenia te powinny być odnotowane w karcie. Szczegółowe uprawnienia i obowiązki, w tym te wynikające z ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, są poza zakresem tego serwisu.
Podstawa: art. 207 § 2 pkt 5 Kodeksu pracy oraz § 39 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Jak to zapisać w karcie oceny
| Rubryka | Zawartość |
|---|---|
| Osoby pracujące na stanowisku | liczba osób z podziałem, który ma znaczenie prawne: kobiety, w tym w ciąży lub karmiące piersią, pracownicy młodociani, osoby z niepełnosprawnością. Element wymagany wprost przez przepis o dokumentacji oceny |
| Prace wzbronione kobietom w ciąży i karmiącym piersią | wskazanie prac z wykazu występujących na stanowisku, z podziałem na wzbronione bez względu na stopień narażenia i wzbronione powyżej określonego poziomu |
| Prace wzbronione młodocianym | wskazanie prac z wykazu oraz informacja, czy przy którejś z nich dopuszczalne jest zatrudnienie w celu przygotowania zawodowego |
| Postępowanie po zgłoszeniu ciąży | przygotowana wcześniej ścieżka: dostosowanie warunków, ograniczenie czasu pracy, przeniesienie, zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy, wraz ze wskazaniem stanowisk alternatywnych |
| Informacja dla przedstawiciela ustawowego | przy stanowiskach, na których zatrudniani bywają młodociani: odnotowanie obowiązku i wzór dokumentu |
Podstawa rubryki pierwszej: § 39a ust. 3 pkt 1 lit. e rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Pytania i odpowiedzi
Czy trzeba robić osobną ocenę ryzyka dla kobiety w ciąży?
Przepis nie nakazuje odrębnej oceny, ale nakazuje rozstrzygnięcie, którego zwykła ocena nie zawiera: czy praca na tym stanowisku jest wzbroniona i w jakim trybie. Najprostszym rozwiązaniem jest rubryka w karcie oceny wskazująca prace wzbronione z wykazu i przypisująca im tryb z art. 179 § 1 albo § 2. Wtedy w chwili zgłoszenia ciąży wystarczy odczytać gotowe ustalenie, a nie analizować rozporządzenie pod presją czasu.
Podstawa: art. 176 i art. 179 Kodeksu pracy, § 39a ust. 3 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Od kiedy działa ochrona kobiety w ciąży?
Przepisy Kodeksu pracy o ochronie pracownicy w ciąży wiążą się ze stanem ciąży, a nie z chwilą jego zgłoszenia. W praktyce jednak pracodawca podejmuje działania po uzyskaniu informacji o ciąży, zwykle potwierdzonej zaświadczeniem lekarskim. Praktyczny wniosek dla oceny ryzyka: ustalenia dotyczące prac wzbronionych powinny być gotowe zawczasu, bo działania z art. 179 mają być podjęte niezwłocznie po powzięciu informacji, a nie po tygodniach analizy.
Czy wykaz prac wzbronionych młodocianym z 2004 r. nadal obowiązuje?
Nie. Obowiązuje rozporządzenie Rady Ministrów z 19 czerwca 2023 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (Dz. U. poz. 1240), które weszło w życie i uchyliło poprzedni akt wraz z jego tekstem jednolitym. Dokumentacja powołująca rozporządzenie z 2004 r. odsyła do przepisu, którego nie ma. Stan sprawdzony w rejestrze Sejmu 23 sierpnia 2026 r.
Czy pracodawca może zapytać pracownicę, czy jest w ciąży?
Zakres danych osobowych, których pracodawca może żądać, jest w Kodeksie pracy określony i informacja o ciąży do niego nie należy. Obowiązki z art. 179 uruchamia informacja, którą pracownica przekazuje z własnej inicjatywy, zwykle wraz z zaświadczeniem lekarskim. Rolą pracodawcy jest natomiast zadbanie, żeby informacja o pracach wzbronionych na danym stanowisku była pracownicom znana z wyprzedzeniem, a to element informowania o ryzyku zawodowym.
Podstawa: art. 221 i art. 226 pkt 2 Kodeksu pracy
Ocena ryzyka z uwzględnieniem grup chronionych
Zestawienie prac wzbronionych kobietom w ciąży i karmiącym piersią oraz pracownikom młodocianym dla każdego stanowiska, z podziałem na zakazy bezwarunkowe i warunkowe, gotowa ścieżka postępowania po zgłoszeniu ciąży oraz wzór informacji dla przedstawiciela ustawowego młodocianego.