Nowy paragraf niczego nie zmienia w przepisach o pracownikach młodocianych ani o kobietach w ciąży i karmiących. Te grupy mają własne granice, wydane na innej podstawie i skonstruowane inaczej: nie w stopniach Celsjusza, tylko we wskaźnikach. Trzecia grupa, pracownicy zdalni, jest osobnym przypadkiem, w którym nowe limity nie sięgają miejsca wykonywania pracy.
Pracownicy młodociani
Konstrukcja jest dwustopniowa. Załącznik nr 1 wymienia prace wzbronione bezwzględnie, załącznik nr 2 te, przy których zezwala się na zatrudnianie młodocianych w wieku powyżej 16 lat w celu przygotowania zawodowego, pod warunkami wymienionymi łącznie.
Zakazy bezwzględne
Trzy pozycje dotyczą wprost temperatury i wilgotności.
Punkt 10: prace w pomieszczeniach, w których temperatura powietrza przekracza 30 °C i wilgotność względna powietrza przekracza 65 procent, a także w warunkach bezpośredniego oddziaływania otwartego źródła promieniowania.
Punkt 11: prace w temperaturze powietrza niższej niż 10 °C albo przy wilgotności względnej wyższej niż 65 procent.
Punkt 12: prace w warunkach narażających na przemakanie odzieży, powodujące naruszenie bilansu cieplnego u młodocianych.
Podstawa: załącznik nr 1 część II ust. 2 pkt 10 do 12 do rozporządzenia Rady Ministrów z 19 czerwca 2023 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym (Dz. U. poz. 1240)
Warto zwrócić uwagę na dwa szczegóły językowe, które zmieniają zakres zakazu.
- W punkcie 10 warunki łączy spójnik „i”. Zakaz działa, gdy temperatura przekracza 30 °C i jednocześnie wilgotność przekracza 65 procent. Sama wysoka temperatura przy suchym powietrzu tej pozycji nie uruchamia. Uruchamia natomiast drugą część tego samego punktu, jeżeli występuje bezpośrednie oddziaływanie otwartego źródła promieniowania.
- W punkcie 11 warunki łączy spójnik „albo”. Wystarczy jedna przesłanka: temperatura niższa niż 10 °C albo wilgotność wyższa niż 65 procent. Druga z nich działa niezależnie od temperatury, więc obejmuje także pomieszczenia ciepłe i wilgotne, na przykład pralnie i myjnie.
Dopuszczenie warunkowe w celu przygotowania zawodowego
| Mikroklimat | Granica | Warunki, wszystkie łącznie |
|---|---|---|
| Gorący | do wartości 26 °C wskaźnika obciążenia termicznego WBGT | praca do 3 godzin na dobę; zachowanie norm wydatku energetycznego netto dla młodocianych; zapewnienie na stanowiskach dostatecznej ilości odpowiednich napojów; dziesięciominutowe przerwy po każdych pięćdziesięciu minutach pracy |
| Zimny | z wyłączeniem prac w chłodniach i zamrażalniach, do których dopuszczenia nie ma w ogóle | wyposażenie w odzież, rękawice i obuwie o odpowiedniej ciepłochronności, zgodnej z wymaganiami normy przenoszącej normę europejską; zapewnienie na stanowiskach gorących napojów; przestrzeganie norm wydatku energetycznego netto oraz ograniczenie do 3 godzin na dobę czasu pracy w pomieszczeniach o temperaturze niższej niż 10 °C |
Podstawa: załącznik nr 2 część II ust. 2 pkt 2 i 3 do rozporządzenia Rady Ministrów z 19 czerwca 2023 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym (Dz. U. poz. 1240)
Rozporządzenie z 2023 r. uchyliło poprzednie, z 2004 r. Obowiązuje od 30 września 2023 r. i na dzień sprawdzenia nie ma nowelizacji. Opracowania powołujące się na rozporządzenie z 24 sierpnia 2004 r. odsyłają do aktu, który już nie obowiązuje. Granica 26 °C wskaźnika WBGT i dziesięciominutowe przerwy po pięćdziesięciu minutach pracy są znacznie ostrzejsze niż cokolwiek, co przewiduje § 30a dla pracowników pełnoletnich.
Kobiety w ciąży i karmiące piersią
Tu granice wyznacza wskaźnik PMV, czyli przewidywana ocena średnia, określany zgodnie z Polską Normą dotyczącą tych prac. Nie jest to temperatura powietrza, tylko miara odczucia cieplnego uwzględniająca kilka parametrów naraz.
Prace wzbronione kobietom w ciąży i kobietom karmiącym dziecko piersią w zakresie mikroklimatu:
1) prace wykonywane w mikroklimacie gorącym w warunkach, w których wskaźnik PMV jest większy od 1,0;
2) prace wykonywane w mikroklimacie zimnym w warunkach, w których wskaźnik PMV jest mniejszy od minus 1,0;
3) prace wykonywane w środowisku o dużych wahaniach parametrów mikroklimatu, szczególnie przy występowaniu nagłych zmian temperatury powietrza w zakresie przekraczającym 15 °C, przy braku możliwości stosowania co najmniej piętnastominutowej adaptacji w pomieszczeniu o temperaturze pośredniej.
Podstawa: część II załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z 3 kwietnia 2017 r. w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią (Dz. U. poz. 796)
Wskaźnik PMV rozstrzyga dziś tylko o pracach wzbronionych kobietom w ciąży i karmiącym. Do 19 lutego 2021 r. rozporządzenie o najwyższych dopuszczalnych stężeniach i natężeniach klasyfikowało przez PMV także mikroklimat gorący, przy wartości powyżej +2,0. Od 20 lutego 2021 r. tego kryterium tam nie ma: obciążenie termiczne środowiskiem gorącym ocenia się wartością dopuszczalną wskaźnika WBGTeff. Obu wielkości nie da się porównać wprost, bo mierzą co innego: PMV to przewidywana ocena średnia odczucia cieplnego, a WBGT wynika z pomiaru temperatury, wilgotności i promieniowania. Po stronie zimnej porównanie zostaje: granicą mikroklimatu zimnego jest temperatura powietrza poniżej 10 °C przy prędkości ruchu powietrza powyżej 0,1 m/s i wilgotności względnej powyżej 5 procent, a dla kobiet w ciąży zakaz zaczyna się przy PMV mniejszym od minus 1,0.
Podstawa: część C pkt 1.1 i 2.1 załącznika nr 2 do rozporządzenia o najwyższych dopuszczalnych stężeniach i natężeniach oraz część II załącznika do rozporządzenia o pracach wzbronionych kobietom w ciąży
Punkt trzeci jest w praktyce najczęściej pomijany, a dotyczy sytuacji bardzo pospolitej: przechodzenia między strefami o różnej temperaturze. Magazyn chłodniczy, hala z piecem sąsiadująca z pomieszczeniem klimatyzowanym, praca przy wejściu do budynku zimą. Zakaz nie działa, jeżeli możliwa jest co najmniej piętnastominutowa adaptacja w pomieszczeniu o temperaturze pośredniej, więc rozwiązanie organizacyjne bywa tu wprost wskazane przez przepis.
Praca zdalna
Kodeks pracy wymienia przepisy działu dziesiątego, których pracodawca nie realizuje w czasie wykonywania przez pracownika pracy zdalnej. Dwa z nich mają znaczenie termiczne.
| Obowiązek | Przy pracy zdalnej | Podstawa |
|---|---|---|
| Zapewnianie pomieszczeń pracy i utrzymywanie ich w stanie zapewniającym bezpieczne i higieniczne warunki pracy | wyłączony wprost | art. 67(31) § 1 w związku z art. 214 Kodeksu pracy |
| Posiłki i napoje profilaktyczne | wyłączony wprost | art. 67(31) § 1 w związku z art. 232 Kodeksu pracy |
| Urządzenia higienicznosanitarne i środki higieny osobistej | wyłączony wprost | art. 67(31) § 1 w związku z art. 233 Kodeksu pracy |
| Limity i obowiązki z § 30a | nie sięgają miejsca wykonywania pracy zdalnej | wniosek z zestawienia art. 67(31) § 1 i art. 214 Kodeksu pracy z § 30a, który mówi o pomieszczeniach pracy i o pracach na otwartej przestrzeni |
| Ocena ryzyka zawodowego | obowiązuje, z uwzględnieniem w szczególności wpływu pracy zdalnej na wzrok, układ mięśniowo-szkieletowy oraz uwarunkowania psychospołeczne | art. 226 i art. 67(31) § 5 Kodeksu pracy |
| Informowanie o zagrożeniach i o zasadach bezpiecznej pracy | obowiązuje | art. 207(1) Kodeksu pracy |
Wyłączenie art. 214 i art. 232 jest zapisane wprost, wniosek o § 30a już nie. Kodeks pracy wymienia te artykuły z nazwy. Rozporządzenie o ogólnych przepisach bhp jest natomiast aktem wykonawczym, którego adresatem jest pracodawca w zakresie pomieszczeń pracy i stanowisk, a mieszkanie pracownika zdalnego pomieszczeniem pracy w rozumieniu tego rozporządzenia nie jest. Serwis przyjmuje więc, że nowe limity nie sięgają miejsca wykonywania pracy zdalnej, i oznacza to jako wniosek z zestawienia przepisów, a nie jako zdanie z ustawy.
Osobno warto pamiętać o dwóch przepisach, które granicę pracy zdalnej wyznaczają od strony samych warunków.
- Praca zdalna nie obejmuje prac, w wyniku których następuje przekroczenie dopuszczalnych norm czynników fizycznych określonych dla pomieszczeń mieszkalnych. Mikroklimat jest czynnikiem fizycznym, więc przepis ten nie jest tu bez znaczenia.
- Praca zdalna nie obejmuje także prac szczególnie niebezpiecznych ani prac z czynnikami chemicznymi stwarzającymi zagrożenie, z czynnikami biologicznymi, substancjami radioaktywnymi i innymi wydzielającymi uciążliwe zapachy, ani prac powodujących intensywne brudzenie.
Podstawa: art. 67(31) § 4 Kodeksu pracy
Osoby niebędące pracownikami
Paragraf 30a posługuje się pojęciem pracownika, ale Kodeks pracy rozciąga obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy szerzej.
- Osoby fizyczne wykonujące pracę na innej podstawie niż stosunek pracy w zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę oraz osoby prowadzące w tym miejscu na własny rachunek działalność gospodarczą: pracodawca jest obowiązany zapewnić im bezpieczne i higieniczne warunki pracy, o których mowa w art. 207 § 2.
- Studenci i uczniowie niebędący pracownikami: pracodawca zapewnia bezpieczne i higieniczne warunki zajęć odbywanych na terenie zakładu pracy.
- Przedsiębiorcy niebędący pracodawcami, organizujący pracę wykonywaną przez osoby fizyczne na innej podstawie niż stosunek pracy albo prowadzące działalność na własny rachunek: obowiązki z art. 207 § 2 stosuje się odpowiednio.
- Osoby postronne: w razie prowadzenia prac w miejscu, do którego mają dostęp osoby niebiorące udziału w procesie pracy, pracodawca stosuje środki niezbędne do zapewnienia ochrony ich życia i zdrowia.
Podstawa: art. 304 § 1 do 4 Kodeksu pracy
Praktyczny skutek jest taki, że warunków termicznych nie da się rozdzielić według rodzaju umowy. Na jednym placu budowy pracują zwykle pracownicy, osoby na umowach cywilnoprawnych i jednoosobowi przedsiębiorcy. Temperatura działa na wszystkich tak samo, a obowiązek zapewnienia bezpiecznych warunków obejmuje wszystkich, choć tryb konsultacyjny z § 30a napisany jest dla pracowników. To wniosek z zestawienia przepisów, a nie zdanie zapisane w jednym z nich.
Zestawienie granic
| Grupa | Granica po stronie gorąca | Granica po stronie zimna |
|---|---|---|
| Pracownicy pełnoletni | 35 °C w pomieszczeniu, 32 °C na otwartej przestrzeni przy pracy powyżej progu wydatku; wartości dopuszczalne WBGT zależne od tempa metabolizmu i aklimatyzacji | 14 °C i 18 °C jako granice dolne w pomieszczeniach; wskaźniki IREQ i tWC z ekspozycją zabronioną przy tWC równym minus 59 stopni albo niższym |
| Pracownicy młodociani | zakaz powyżej 30 °C przy wilgotności powyżej 65 procent oraz przy bezpośrednim oddziaływaniu otwartego źródła promieniowania; warunkowe dopuszczenie do 26 °C WBGT | zakaz poniżej 10 °C; warunkowe dopuszczenie do mikroklimatu zimnego z wyłączeniem chłodni i zamrażalni |
| Kobiety w ciąży i karmiące | zakaz przy PMV większym od 1,0 | zakaz przy PMV mniejszym od minus 1,0 oraz przy wahaniach powyżej 15 °C bez piętnastominutowej adaptacji |
| Pracownicy zdalni | limity z § 30a nie sięgają miejsca wykonywania pracy zdalnej; obowiązuje ocena ryzyka i obowiązki informacyjne | |
Zestawienie własne serwisu z czterech aktów: rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp, rozporządzenia o najwyższych dopuszczalnych stężeniach i natężeniach, rozporządzenia o pracach wzbronionych młodocianym oraz rozporządzenia o pracach wzbronionych kobietom w ciąży i karmiącym.
Wykaz prac wzbronionych dla twojego zakładu
Obowiązek ustalenia wykazu prac wzbronionych kobietom w ciąży i karmiącym oraz wykazu prac wzbronionych młodocianym ciąży na pracodawcy i wymaga odniesienia przepisów do konkretnych stanowisk. Przygotowuję oba wykazy razem z oceną ryzyka termicznego.