Nowe limity temperatury nie tworzą nowego obowiązku oceny ryzyka. Korzystają z tego, który istnieje od dawna, i uzależniają od jego wyniku dwie rzeczy: który próg zadziała na danym stanowisku i jakie rozwiązania pracodawca dobierze. Bez oceny nie da się wypełnić ani jednego, ani drugiego.
Skąd bierze się obowiązek
- Art. 226 Kodeksu pracy. Pracodawca ocenia i dokumentuje ryzyko zawodowe związane z wykonywaną pracą, stosuje niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko oraz informuje pracowników o ryzyku zawodowym i o zasadach ochrony przed zagrożeniami.
- § 39a ust. 1 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp. Pracodawca ocenia ryzyko zawodowe występujące przy wykonywanych pracach, w szczególności przy doborze wyposażenia stanowisk i miejsc pracy, stosowanych substancji i mieszanin chemicznych, materiałów zawierających czynniki biologiczne, rakotwórcze lub mutagenne oraz przy zmianie organizacji pracy. Podczas oceny uwzględnia się wszystkie czynniki środowiska pracy występujące przy wykonywanych pracach oraz sposoby wykonywania prac. Czynnik termiczny nie jest w tym przepisie wymieniony z nazwy, ale mieści się w słowie „wszystkie”.
- § 39a ust. 3 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp. Pracodawca prowadzi dokumentację oceny ryzyka zawodowego oraz zastosowanych niezbędnych środków profilaktycznych, a dokument potwierdzający dokonanie oceny ma zawierać elementy wymienione w tym przepisie. Ich lista jest niżej.
- § 39 ust. 2 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp. Osiem zasad, na podstawie których realizuje się obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy, w tym przeprowadzanie oceny ryzyka związanego z zagrożeniami, które nie mogą być wykluczone, likwidowanie zagrożeń u źródeł ich powstawania oraz nadawanie priorytetu środkom ochrony zbiorowej przed środkami ochrony indywidualnej.
- Art. 237(11a) § 1 pkt 2 Kodeksu pracy. Ocenę ryzyka zawodowego oraz informowanie pracowników o tym ryzyku pracodawca konsultuje z pracownikami lub ich przedstawicielami.
- § 30a rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp. Od 11 stycznia 2027 r. wynik oceny rozstrzyga, przy której temperaturze powstaje obowiązek działania, i jest podstawą doboru rozwiązań uzależnionych od warunków i specyfiki pracy.
Uwaga na tekst jednolity. Rozporządzenie o ogólnych przepisach bhp ma tekst jednolity z 2003 r., a § 39 był po nim przepisywany dwa razy: w 2007 i w 2008 roku. Przy tej samej zmianie z 2007 r. dodano § 39a do § 39c i uchylono § 114. Kto czyta wyłącznie tekst jednolity, powołuje się na brzmienie sprzed dwóch zmian i na paragraf, którego nie ma. Obowiązujące brzmienie trzeba złożyć z tekstu jednolitego i pięciu nowelizacji.
Podstawa: rozporządzenia zmieniające z Dz. U. z 2007 r. poz. 330, z 2008 r. poz. 690, z 2011 r. poz. 1034, z 2021 r. poz. 2088 i z 2026 r. poz. 927
Priorytet ochrony zbiorowej jest zapisany wprost. Wśród ogólnych zasad zapobiegania § 39 ust. 2 wymienia zapobieganie zagrożeniom, ocenę ryzyka związanego z zagrożeniami, których nie da się wykluczyć, likwidowanie zagrożeń u źródeł ich powstawania, dostosowanie warunków i procesów pracy do możliwości pracownika, stosowanie nowych rozwiązań technicznych, zastępowanie niebezpiecznych procesów bezpieczniejszymi, nadawanie priorytetu środkom ochrony zbiorowej przed środkami ochrony indywidualnej oraz instruowanie pracowników. Dokumentacja, która zaczyna się od wydania odzieży, pomija siedem wcześniejszych zasad.
Podstawa: § 39 ust. 2 pkt 1 do 8 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Co przepis wymaga od dokumentu oceny
Wyliczenie istnieje, tylko nie tam, gdzie się go szuka. Rozporządzenie o ogólnych przepisach bhp podaje w § 39a ust. 3, co ma zawierać dokument potwierdzający dokonanie oceny ryzyka zawodowego. Przepis dotyczy każdego czynnika środowiska pracy, więc także termicznego.
§ 39a ust. 3. Pracodawca prowadzi dokumentację oceny ryzyka zawodowego oraz zastosowanych niezbędnych środków profilaktycznych. Dokument potwierdzający dokonanie oceny ryzyka zawodowego powinien uwzględniać w szczególności:
1) opis ocenianego stanowiska pracy, w tym wyszczególnienie: a) stosowanych maszyn, narzędzi i materiałów, b) wykonywanych zadań, c) występujących na stanowisku niebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych czynników środowiska pracy, d) stosowanych środków ochrony zbiorowej i indywidualnej, e) osób pracujących na tym stanowisku;
2) wyniki przeprowadzonej oceny ryzyka zawodowego dla każdego z czynników środowiska pracy oraz niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko;
3) datę przeprowadzonej oceny oraz osoby dokonujące oceny.
Podstawa: § 39a ust. 3 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp, w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 2 marca 2007 r. (Dz. U. Nr 49 poz. 330)
Trzy rzeczy warto z tego przepisu wyciągnąć, bo bywają pomijane.
- Wyniki podaje się dla KAŻDEGO czynnika osobno. Punkt 2 mówi o wyniku „dla każdego z czynników środowiska pracy”. Ocena, w której mikroklimat gorący występuje tylko w tabeli zagrożeń, bez własnego wyniku i bez własnych środków, nie spełnia tego wymagania.
- Środki ochrony zbiorowej i indywidualnej należą do opisu stanowiska, a więc do stanu wyjściowego, a nie tylko do wniosków. Ocena ma pokazywać, co już jest, zanim doda się to, co ma być.
- Data i osoby dokonujące oceny są elementem obowiązkowym. Karta bez daty albo bez wskazania, kto ją sporządził, nie jest dokumentem potwierdzającym dokonanie oceny.
Czego natomiast przy czynniku termicznym nie ma, w odróżnieniu od czynników chemicznych i biologicznych: wyliczenia elementów samego narażenia. Poniżej porównanie trzech reżimów.
| Czynnik | Co przepis wymienia z nazwy | Podstawa |
|---|---|---|
| Chemiczny | osiem elementów, w tym „rodzaj, poziom i czas trwania narażenia”, wartości NDS, efekty działań zapobiegawczych i wyniki oceny stanu zdrowia; ocena w formie pisemnej i udostępniana lekarzowi sprawującemu profilaktyczną opiekę zdrowotną | § 3 rozporządzenia o czynnikach chemicznych |
| Biologiczny | cztery elementy, w tym „rodzaj, stopień oraz czas trwania narażenia” | § 5 rozporządzenia o szkodliwych czynnikach biologicznych |
| Termiczny | wymagania wobec dokumentu oceny jak dla każdego innego czynnika, ale bez wyliczenia elementów samego narażenia | art. 226 Kodeksu pracy oraz § 39a ust. 1 i 3 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp |
Brak takiego wyliczenia nie oznacza dowolności, tylko przenosi ciężar na pracodawcę: to on ma wykazać, że opis narażenia jest rzetelny. Najprostszą drogą jest odwzorowanie struktury, którą ustawodawca uznał za wystarczającą w dwóch pokrewnych reżimach. Ta strona posługuje się więc układem charakter, stopień i czas ekspozycji, zaznaczając wprost, że jest to wzorzec przyjęty przez serwis, a nie brzmienie przepisu o temperaturze.
Charakter, stopień i czas ekspozycji
| Wielkość | Co ustalić | Jak zapisać w karcie |
|---|---|---|
| Charakter ekspozycji | skąd bierze się obciążenie cieplne: warunki atmosferyczne, proces technologiczny, promieniowanie cieplne od urządzenia, nasłonecznienie przez przeszklenie, brak wymiany powietrza, praca w odzieży ograniczającej oddawanie ciepła; po stronie zimna dodatkowo ruch powietrza i wilgoć | wymienić wszystkie źródła występujące na stanowisku, ze wskazaniem dominującego; od tego zależy, czy zadziała reżim pogodowy, czy technologiczny |
| Stopień ekspozycji | ile stopni i przy jakim wskaźniku: zakres temperatury powietrza w okresie ekspozycji, wartość wskaźnika WBGT dla środowiska gorącego albo IREQ i tWC dla zimnego, wilgotność względna, prędkość ruchu powietrza, izolacyjność odzieży | liczbowo, z podaniem źródła danej: odczyt własny, sprawozdanie z badań i pomiarów albo dane meteorologiczne; przy odczytach własnych wskazać punkt pomiarowy |
| Czas ekspozycji | ile minut na zmianę roboczą i ile dni w roku pracownik pozostaje w warunkach obciążenia; czy ekspozycja jest ciągła, czy przerywana; jak długie są przerwy i gdzie się je spędza | liczbowo, na zmianę i w skali roku; ta sama wartość służy potem do oceny dopuszczalnego czasu ekspozycji przy wskaźniku tWC i do zaplanowania przerw |
| Wielkość rozstrzygająca próg | efektywny wydatek energetyczny w ciągu zmiany roboczej, osobno dla mężczyzn i kobiet | wartość w kcal i kJ wraz z metodą wyznaczenia i datą; bez tego nie da się rozstrzygnąć, czy próg wynosi 25 czy 28 stopni |
Układ przyjęty przez serwis na wzór § 3 rozporządzenia o czynnikach chemicznych i § 5 rozporządzenia o czynnikach biologicznych. Przepisy o temperaturze wyliczenia elementów narażenia nie zawierają; wymagania wobec samego dokumentu oceny stoją w § 39a ust. 3 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp.
Poza tymi trzema wielkościami ocena powinna objąć czynniki, które zmieniają skutek tej samej ekspozycji dla konkretnej osoby.
- Aklimatyzacja. Wartości dopuszczalne WBGT są w tabeli podane osobno dla osoby zaaklimatyzowanej i niezaaklimatyzowanej, a różnica sięga kilku stopni. Pracownik wracający z urlopu, nowo zatrudniony albo przeniesiony z innego działu jest niezaaklimatyzowany, i to trzeba w karcie odnotować.
- Odzież. Po stronie gorąca ogranicza oddawanie ciepła, po stronie zimna wchodzi wprost do rachunku wskaźnika IREQ.
- Zwiększona podatność. Wiek, stan zdrowia, przyjmowane leki i przebyte epizody cieplne. Rozstrzygnięcie należy do lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną, a nie do pracodawcy, ale karta ma wskazywać, że pytanie zostało zadane.
- Grupy chronione. Kobiety w ciąży i karmiące oraz pracownicy młodociani mają własne granice, opisane na stronie Grupy szczególne.
- Praca w pojedynkę. Udar cieplny rozwija się szybko i odbiera zdolność wezwania pomocy. Praca samotna w warunkach obciążenia termicznego jest osobnym czynnikiem ryzyka.
Wyznaczenie wydatku energetycznego
To najczęściej pomijany element i jednocześnie ten, który rozstrzyga o progu. Przepis nie wskazuje metody, więc dopuszczalna jest każda uznana, pod warunkiem że wynik da się odtworzyć.
| Sposób | Na czym polega | Kiedy wystarcza |
|---|---|---|
| Metoda chronometrażowo-tabelaryczna | rozpisanie zmiany roboczej na czynności z pomiarem czasu ich trwania i przypisaniem każdej wartości jednostkowego wydatku z tablic | najczęściej stosowana; wystarcza, gdy chronometraż jest rzetelny i obejmuje pełną zmianę, także przerwy i przemieszczanie się |
| Pomiar wentylacji płuc | pomiar objętości powietrza wydychanego w czasie pracy i przeliczenie na wydatek energetyczny | gdy wynik chronometrażu jest bliski progowi i różnica rozstrzyga o obowiązku |
| Pomiar częstości skurczów serca | rejestracja tętna w czasie zmiany i przeliczenie na obciążenie | pomocniczo, przy pracy o zmiennym natężeniu; wynik zależy od stanu zdrowia badanego |
| Przyjęcie wartości z opracowania branżowego | przypisanie stanowisku wartości z cudzej publikacji bez własnego chronometrażu | nie wystarcza, gdy wynik jest bliski progowi; nadaje się wyłącznie do wstępnego przesiewu stanowisk |
Metodykę wyznaczania tempa metabolizmu opisuje Polska Norma przenosząca normę europejską PN-EN ISO 8996. Treści norm nie cytujemy, bo są chronione prawem autorskim; norma jest dostępna odpłatnie w Polskim Komitecie Normalizacyjnym.
Próg jest różny dla mężczyzn i kobiet, a stanowisko bywa wspólne. Przepis wyznacza granicę 1500 kcal (6280 kJ) u mężczyzn i 1000 kcal (4187 kJ) u kobiet. Na stanowisku obsadzanym przez obie grupy ta sama praca może przekraczać próg dla kobiet i nie przekraczać go dla mężczyzn. Rozstrzygnięcie „stanowisko przekracza próg” bez wskazania, dla kogo, jest niepełne, a przyjęcie wartości wyższej dla wszystkich zaniża obowiązki wobec części załogi.
Podstawa: § 30a ust. 1 i 3 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp oraz § 3 ust. 1 i § 4 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia o profilaktycznych posiłkach i napojach
Struktura karty oceny
Rozporządzenie nie narzuca wzoru karty. Poniżej układ, który daje się sprawdzić punkt po punkcie i który mają wzory w pakiecie oceny ryzyka termicznego.
-
Identyfikacja stanowiska
Nazwa stanowiska, komórka organizacyjna, liczba pracowników z podziałem na kobiety i mężczyzn, obecność osób młodocianych, wykaz czynności, miejsce wykonywania pracy z rozstrzygnięciem, czy jest to pomieszczenie pracy, czy otwarta przestrzeń.
-
Charakter ekspozycji
Źródła obciążenia cieplnego, z rozdzieleniem udziału warunków atmosferycznych i procesów technologicznych. To rozdzielenie rozstrzyga potem o stosowaniu ustępów 2 i 3 nowego paragrafu.
-
Stopień ekspozycji
Zakres temperatury, wilgotność, ruch powietrza, promieniowanie cieplne, wartości wskaźników z ostatniego sprawozdania z badań i pomiarów wraz z datą, izolacyjność odzieży.
-
Czas ekspozycji
Minuty na zmianę, dni w roku, rozkład ekspozycji w ciągu dnia, długość i miejsce przerw.
-
Wydatek energetyczny
Wartość w kcal i kJ, osobno dla kobiet i mężczyzn, metoda wyznaczenia, data i osoba wykonująca. Rozstrzygnięcie, który próg obowiązuje na stanowisku.
-
Możliwe skutki zdrowotne
Po stronie gorąca udar cieplny, wyczerpanie cieplne, kurcze cieplne, odwodnienie, obniżenie sprawności psychofizycznej i wzrost ryzyka wypadku. Po stronie zimna wychłodzenie ogólne, odmroziny, utrata czucia i sprawności manualnej. Trzy z nich są w wykazie chorób zawodowych, co opisuje strona Zdrowie i choroby zawodowe.
-
Oszacowanie ryzyka
Metoda dowolna, byle konsekwentna i opisana. Najczęściej stosuje się skalę trójstopniową opartą na prawdopodobieństwie i ciężkości następstw. Ważniejsze od wybranej metody jest to, żeby ta sama metoda była stosowana na wszystkich stanowiskach w zakładzie.
-
Środki profilaktyczne według zasad z § 39 ust. 2
Zapobieganie zagrożeniom, likwidowanie ich u źródeł powstawania, dostosowanie warunków i procesów pracy, nowe rozwiązania techniczne, a przy środkach ochrony priorytet ochrony zbiorowej przed indywidualną. Przy każdym środku termin wdrożenia i osoba odpowiedzialna.
-
Ryzyko po zastosowaniu środków
Powtórne oszacowanie. Bez niego nie widać, czy dobrane środki cokolwiek zmieniły, a to właśnie jest treścią obowiązku zmniejszania ryzyka.
-
Zatwierdzenie i konsultacja
Data sporządzenia, osoba sporządzająca, zatwierdzenie przez pracodawcę, ślad konsultacji z pracownikami lub ich przedstawicielami oraz potwierdzenia poinformowania pracowników o ryzyku.
Podstawa: art. 226 pkt 2 i art. 237(11a) § 1 pkt 2 Kodeksu pracy
Dwa przykłady wypełnienia
Przykłady pokazują, jak ten sam układ wygląda po dwóch stronach skali. Wartości liczbowe są przykładowe i nie zastępują wyznaczenia dla konkretnego stanowiska.
Przykład 1: monter konstrukcji stalowych, praca na otwartej przestrzeni
| Miejsce wykonywania pracy | otwarta przestrzeń, plac budowy, bez zadaszenia stanowiska |
|---|---|
| Charakter ekspozycji | warunki atmosferyczne, dodatkowo promieniowanie słoneczne bezpośrednie i odbite od konstrukcji stalowej; brak udziału procesów technologicznych |
| Stopień ekspozycji | temperatura powietrza w okresie letnim od 18 do 33 °C, w dniach upalnych powyżej 30 °C przez 4 do 6 godzin; odzież robocza z długim rękawem wymagana ze względu na ryzyko urazu |
| Czas ekspozycji | do 8 godzin na zmianę; w warunkach powyżej 25 °C przez około dwa miesiące w roku, a powyżej 30 °C przez kilkanaście dni roboczych |
| Wydatek energetyczny | 1900 kcal (7955 kJ) na zmianę, metoda chronometrażowo-tabelaryczna; próg przekroczony, więc obowiązuje granica 32 °C i próg działania 25 °C |
| Wymagane działania | rozwiązania organizacyjne powyżej 25 °C, napoje, pomieszczenie do schronienia się i ogrzania, posiłek profilaktyczny w okresie od 1 listopada do 31 marca, wstrzymanie pracy powyżej 32 °C przy przekroczeniu z powodu warunków atmosferycznych |
Przykład 2: pracownik magazynu chłodniczego
| Miejsce wykonywania pracy | pomieszczenie pracy, komora chłodnicza oraz strefa kompletacji przed komorą |
|---|---|
| Charakter ekspozycji | procesy technologiczne, czyli utrzymywanie temperatury składowania; dodatkowo ruch powietrza z chłodnic wentylatorowych i naprzemienne wchodzenie do strefy o temperaturze wyższej |
| Stopień ekspozycji | w komorze od minus 2 do 4 °C, w strefie kompletacji od 12 do 16 °C; ruch powietrza powyżej 0,1 m/s; odzież ciepłochronna wydana, izolacyjność według karty wyrobu |
| Czas ekspozycji | od 15 do 25 minut jednorazowo, łącznie do 5 godzin na zmianę, przez cały rok; różnica temperatur między strefami przekracza 10 stopni |
| Wydatek energetyczny | 1620 kcal (6782 kJ) na zmianę u mężczyzn i 1180 kcal (4939 kJ) u kobiet; próg przekroczony w obu grupach, a temperatura w komorze utrzymuje się stale poniżej 10 °C ze względów technologicznych |
| Wymagane działania | posiłek profilaktyczny, napoje, odzież ciepłochronna, pomieszczenie do ogrzania się, harmonogram przerw uwzględniający dopuszczalny czas ekspozycji, badania i pomiary wskaźników mikroklimatu zimnego raz w roku |
Wartości w obu przykładach są przykładowe i służą pokazaniu układu karty. Wydatek energetyczny wyznacza się dla konkretnego stanowiska, a wyniki badań i pomiarów pochodzą ze sprawozdania laboratorium.
Kiedy ocenę trzeba powtórzyć
Przepisy o temperaturze nie podają częstotliwości okresowej. Podają przesłankę: ryzyko ma być oceniane w związku z wykonywaną pracą, a środki dostosowywane do zmieniających się warunków. Poniżej zdarzenia, po których powtórzenie oceny jest konieczne.
- Zmiana procesu technologicznego albo wyposażenia będącego źródłem ciepła lub chłodu.
- Zmiana organizacji pracy, w tym wprowadzenie rozwiązań organizacyjnych z § 30a: po ich wdrożeniu ryzyko trzeba oszacować ponownie, bo właśnie po to je wprowadzono.
- Przebudowa albo zmiana przeznaczenia pomieszczenia, w tym zmiana przeszklenia, wentylacji lub izolacji.
- Zdarzenie zdrowotne związane z obciążeniem termicznym: omdlenie, udar cieplny, wyczerpanie cieplne, odmrożenie, a także wniosek lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną.
- Nowy wynik badań i pomiarów wskaźników mikroklimatu, zwłaszcza gdy zbliża się do wartości dopuszczalnej.
- Zmiana obsady stanowiska wprowadzająca osobę z grupy chronionej albo osobę niezaaklimatyzowaną.
- Zmiana przepisów. Wejście w życie § 30a jest właśnie taką zmianą i wymaga przeglądu wszystkich kart, w których pojawia się czynnik termiczny.
Podstawa: art. 226 i art. 207 § 2 pkt 3 Kodeksu pracy oraz § 39a ust. 1 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp, który wiąże ocenę ryzyka między innymi ze zmianą organizacji pracy i z doborem wyposażenia stanowisk
Najczęstsze błędy w kartach
- Czynnik termiczny wpisany, ale nieopisany. Wiersz „mikroklimat gorący” w tabeli zagrożeń bez żadnej wartości liczbowej nie jest oceną, tylko wzmianką.
- Brak wydatku energetycznego. Bez niego nie da się rozstrzygnąć progu, a więc cała ocena nie prowadzi do żadnego wniosku.
- Zlanie ekspozycji letniej i zimowej w jedną pozycję. To dwa różne czynniki, dwie różne metody oceny i dwa różne zestawy środków. Karty powinny być dwie albo jedna z wyraźnie rozdzielonymi częściami.
- Pominięcie aklimatyzacji. Wartości dopuszczalne WBGT różnią się dla osoby zaaklimatyzowanej i niezaaklimatyzowanej nawet o kilka stopni, a w zakładzie z rotacją pracowników druga sytuacja jest regułą.
- Środki ochrony indywidualnej jako pierwszy i jedyny środek. Sprzeczne z zasadą priorytetu środków ochrony zbiorowej przed indywidualnymi z § 39 ust. 2 pkt 7 oraz z § 1 pkt 1 załącznika nr 2, który pozwala sięgnąć po nie dopiero wtedy, gdy nie można uniknąć zagrożeń ani wystarczająco ograniczyć ryzyka organizacją pracy albo ochroną zbiorową.
- Brak powtórnego oszacowania ryzyka. Karta kończąca się listą środków, bez pokazania, co się po nich zmieniło, nie wykazuje zmniejszenia ryzyka.
- Brak śladu konsultacji. Ocena ryzyka i informowanie o nim są wymienione wprost wśród spraw podlegających konsultacji z pracownikami.
- Data sprzed zmiany przepisów. Ocena z 2024 r. nie może uwzględniać progów, których wtedy nie było. Przegląd wszystkich kart przed 11 stycznia 2027 r. jest osobnym zadaniem, ujętym w harmonogramie wdrożenia.
Karta oceny ryzyka termicznego, gotowa do wypełnienia
Pakiet zawiera dwie karty, dla mikroklimatu gorącego i zimnego, arkusz wyznaczenia wydatku energetycznego metodą chronometrażową, wzór informacji o ryzyku dla pracownika i plan działań korygujących. Arkusz w wersji XLSX liczy ryzyko i rozstrzyga próg automatycznie.