Przepisy o temperaturze istnieją dlatego, że przegrzanie i wychłodzenie mają skutki mierzalne medycznie, a trzy z nich znajdują się w wykazie chorób zawodowych wymienione z nazwy. Ta strona pokazuje, co dzieje się z organizmem, po czym poznać stan wymagający reakcji i jak wyglądają obowiązki dokumentacyjne po zdarzeniu.
Ta strona nie jest poradą medyczną. Opisuje wyłącznie to, co wynika z przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy oraz z wykazu chorób zawodowych, i wskazuje, kiedy trzeba wezwać pomoc. Rozpoznanie stanu zdrowia i decyzje lecznicze należą do lekarza. Przy podejrzeniu udaru cieplnego zawsze wzywa się pomoc medyczną, a nie ocenia samodzielnie.
Trzy choroby zawodowe wymienione z nazwy
Wykaz chorób zawodowych zawiera pozycję poświęconą wprost temperaturze otoczenia. Obok każdej choroby stoi okres, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów upoważnia do rozpoznania choroby zawodowej mimo wcześniejszego zakończenia pracy w narażeniu.
| Choroba | Okres uprawniający do rozpoznania po ustaniu narażenia |
|---|---|
| Udar cieplny albo jego następstwa | 1 rok |
| Wyczerpanie cieplne albo jego następstwa | 1 rok |
| Odmroziny | 1 rok |
Podstawa: poz. 24 wykazu chorób zawodowych, stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych, tekst jednolity Dz. U. z 2022 r. poz. 1836 ze zm.
Nowelizacja z listopada 2025 r. tej pozycji nie zmieniła. Rozporządzenie zmieniające z 12 listopada 2025 r. (Dz. U. poz. 1582), obowiązujące od 21 grudnia 2025 r., zmieniło pozycje 5, 6a, 17 i 21 wykazu, dotyczące przewlekłego obturacyjnego zapalenia oskrzeli, eozynofilowego zapalenia oskrzeli, nowotworów po narażeniu na azbest oraz ubytku słuchu. Pozycja 24 pozostała w brzmieniu z tekstu jednolitego. Sprawdzone wprost w tekście aktu zmieniającego.
Stany związane z przegrzaniem
Przegrzanie nie jest jednym stanem, tylko ciągiem, w którym kolejne etapy pojawiają się przy narastającym obciążeniu cieplnym. Dwa najcięższe są w wykazie chorób zawodowych.
| Stan | Typowe objawy | Reakcja |
|---|---|---|
| Odwodnienie | pragnienie, suchość w ustach, ciemny mocz, ból głowy, spadek wydolności | przerwa, nawodnienie, sprawdzenie dostępności napojów przez całą zmianę |
| Kurcze cieplne | bolesne skurcze mięśni, zwykle nóg i brzucha, przy zachowanej świadomości | przerwanie pracy, chłodne miejsce, napoje wzbogacone w sole mineralne |
| Wyczerpanie cieplne | osłabienie, zawroty głowy, nudności, obfite pocenie, blada i wilgotna skóra, przyspieszone tętno | natychmiastowe przerwanie pracy, chłodne miejsce, nawodnienie, kontakt z pomocą medyczną; choroba zawodowa poz. 24 |
| Udar cieplny | zaburzenia świadomości, splątanie, zaburzenia mowy, drgawki, utrata przytomności, skóra bywa sucha i gorąca | stan zagrożenia życia, natychmiastowe wezwanie pomocy medycznej pod numerem 112, chłodzenie, ułożenie w pozycji bezpiecznej; choroba zawodowa poz. 24 |
Zestawienie własne serwisu, sporządzone na potrzeby organizacji pracy i instruktażu. Nazwy dwóch najcięższych stanów pochodzą wprost z wykazu chorób zawodowych. Objawy podano po to, żeby pracownik i osoba kierująca pracą wiedzieli, kiedy przerwać pracę i wezwać pomoc, a nie po to, żeby stawiać rozpoznanie.
Zaburzenie świadomości jest granicą, przy której nie ocenia się dalej. Splątanie, dziwne zachowanie, bełkotliwa mowa albo utrata przytomności u osoby pracującej w gorącu to sytuacja wymagająca natychmiastowego wezwania pomocy medycznej. Udar cieplny odbiera zdolność oceny własnego stanu, więc poszkodowany zwykle nie wezwie pomocy sam. Z tego powodu zakaz pracy w pojedynkę w warunkach dużego obciążenia cieplnego jest jednym z najskuteczniejszych rozwiązań organizacyjnych.
Stany związane z wychłodzeniem
| Stan | Typowe objawy | Reakcja |
|---|---|---|
| Wychłodzenie miejscowe | utrata czucia w palcach, blada skóra, spadek sprawności manualnej, co samo w sobie zwiększa ryzyko urazu | przerwa w pomieszczeniu do ogrzewania się, zmiana odzieży i rękawic, gorące napoje |
| Odmroziny | zmiany zapalne skóry po powtarzanym wychłodzeniu, zwykle na dłoniach, stopach, uszach i nosie | przerwanie ekspozycji, kontakt z lekarzem; choroba zawodowa poz. 24 |
| Wychłodzenie ogólne | drżenie mięśni, później jego ustanie, spowolnienie, senność, zaburzenia świadomości | stan zagrożenia życia przy zaburzeniach świadomości, wezwanie pomocy medycznej, ogrzewanie bierne, unikanie gwałtownego ogrzewania kończyn |
Zestawienie własne serwisu. Nazwa „odmroziny” pochodzi z wykazu chorób zawodowych. Dopuszczalny czas ekspozycji przy danej wartości wskaźnika tWC określa tabela 3 z części C załącznika nr 2 do rozporządzenia o najwyższych dopuszczalnych stężeniach i natężeniach.
Pierwsza pomoc i organizacja
Obowiązek zorganizowania pierwszej pomocy nie jest odrębnym obowiązkiem termicznym, ale przy pracy w warunkach obciążenia cieplnego nabiera konkretnej treści.
- Wyznaczenie pracowników do udzielania pierwszej pomocy oraz do wykonywania działań w zakresie zwalczania pożarów i ewakuacji jest obowiązkiem pracodawcy, a informacja o tych osobach obejmuje imię i nazwisko, miejsce wykonywania pracy oraz numer telefonu służbowego lub innego środka komunikacji elektronicznej.
- Wyznaczenie takich osób podlega konsultacji z pracownikami lub ich przedstawicielami.
- W razie możliwości wystąpienia zagrożenia dla zdrowia lub życia pracodawca niezwłocznie informuje o nim pracowników, podejmuje działania zapewniające ochronę oraz niezwłocznie dostarcza instrukcje umożliwiające przerwanie pracy i oddalenie się w miejsce bezpieczne.
- W razie wystąpienia bezpośredniego zagrożenia pracodawca wstrzymuje pracę, wydaje polecenie oddalenia się w miejsce bezpieczne i do czasu usunięcia zagrożenia nie wydaje polecenia wznowienia pracy.
- Pracownik ma prawo, po uprzednim zawiadomieniu przełożonego, powstrzymać się od wykonywania pracy wymagającej szczególnej sprawności psychofizycznej, gdy jego stan psychofizyczny nie zapewnia bezpiecznego wykonywania pracy i stwarza zagrożenie dla innych osób. Przegrzanie obniża sprawność psychofizyczną, więc ten przepis bywa przy upale bardziej praktyczny niż wydaje się na pierwszy rzut oka.
Podstawa: art. 207(1), art. 209(2), art. 210 § 4 i art. 237(11a) § 1 pkt 3 Kodeksu pracy
Instruktaż o objawach jest rozwiązaniem organizacyjnym o najlepszym stosunku skuteczności do kosztu. Pracownik, który wie, że zawroty głowy i nudności w upale nie są zwykłym zmęczeniem, przerwie pracę wcześniej. Osoba kierująca pracą, która wie, na co patrzeć, zauważy problem u kogoś, kto sam go nie zgłosi. Instruktaż wchodzi do planu rozwiązań organizacyjnych, więc podlega konsultacji i ogłoszeniu na zasadach z § 30a ust. 5 do 7.
Badania profilaktyczne i rola lekarza
- Skierowanie na badania. Wstępnym badaniom lekarskim podlegają osoby przyjmowane do pracy oraz pracownicy przenoszeni na stanowiska, na których występują czynniki szkodliwe dla zdrowia lub warunki uciążliwe. Mikroklimat gorący i zimny jest właśnie takim czynnikiem, więc powinien być wskazany w skierowaniu razem z wynikami badań i pomiarów.
- Opinia lekarza przy rozwiązaniach organizacyjnych. U pracodawcy, u którego nie powołano komisji bhp, opinia lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną jest obowiązkowym elementem trybu ustalania rozwiązań organizacyjnych.
- Lekarz w komisji bhp. Tam, gdzie komisja działa, lekarz wchodzi w jej skład z mocy Kodeksu pracy, więc uczestniczy w konsultacji z urzędu.
- Zalecenia lekarza. Osoba kierująca pracownikami jest obowiązana zapewniać wykonanie zaleceń lekarza sprawującego opiekę zdrowotną nad pracownikami.
- Wyniki badań i pomiarów. Pracodawca niezwłocznie informuje pracowników narażonych o aktualnych wynikach badań i pomiarów, udostępnia je i wyjaśnia ich znaczenie.
Podstawa: art. 229 § 1, art. 212 pkt 6, art. 237(12) § 1 Kodeksu pracy, § 30a ust. 6 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp oraz § 17 ust. 2 rozporządzenia o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych
Obowiązki po zdarzeniu
Zdarzenie zdrowotne związane z temperaturą uruchamia jeden z dwóch trybów, a czasem oba naraz. Rozstrzygnięcie zależy od tego, czy zdarzenie ma cechy wypadku przy pracy, czy choroby zawodowej.
| Cecha | Wypadek przy pracy | Choroba zawodowa |
|---|---|---|
| Kiedy w grę wchodzi | zdarzenie nagłe wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz albo śmierć, mające związek z pracą; udar cieplny bywa kwalifikowany właśnie tak | gdy choroba jest w wykazie chorób zawodowych, a w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została spowodowana działaniem czynników szkodliwych występujących w środowisku pracy |
| Kto uruchamia | pracodawca po zgłoszeniu zdarzenia | zgłoszenie podejrzenia przez pracodawcę, lekarza albo samego pracownika |
| Co zostaje | protokół powypadkowy, rejestr wypadków, środki zapobiegające podobnym zdarzeniom | decyzja o stwierdzeniu choroby zawodowej albo o braku podstaw, wydawana przez inspektora sanitarnego |
| Wpływ na ocenę ryzyka | w obu przypadkach zdarzenie jest okolicznością uzasadniającą ponowną ocenę ryzyka i przegląd zastosowanych rozwiązań | |
Podstawa: art. 234 i art. 235 Kodeksu pracy, art. 3 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, art. 235(1) Kodeksu pracy oraz rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie chorób zawodowych
Kwalifikacja udaru cieplnego bywa sporna i rozstrzyga o niej organ, a nie pracodawca. Ta sama sytuacja może być rozpatrywana jako wypadek przy pracy, jeżeli spełnia wszystkie cztery przesłanki z definicji, i jako choroba zawodowa, bo udar cieplny jest wymieniony w wykazie. Serwis nie rozstrzyga tego sporu, bo rozstrzygnięcie zależy od okoliczności konkretnej sprawy. Wskazuje natomiast praktyczny wniosek: po takim zdarzeniu warto uruchomić oba tryby, zamiast wybierać jeden i tracić termin drugiego.
Procedura pierwszej pomocy i instruktaż
Pakiet procedur zawiera procedurę postępowania przy podejrzeniu udaru cieplnego, instrukcję stanowiskową dla pracy w upale i dla pracy w zimnie oraz program instruktażu z listą objawów, po których pracownik ma przerwać pracę i zgłosić się do przełożonego.