Obowiązki dotyczące zaplecza istnieją od 1998 r., są policzalne co do metra i co do stopnia, a przez to najłatwiejsze do sprawdzenia podczas kontroli. Nie zależą od nowego paragrafu ani od tego, czy w danym roku było upalnie. Ta strona zbiera te, które mają związek z temperaturą.
Czym jest pomieszczenie pracy
Definicja ma znaczenie praktyczne, bo od niej zależy, czy zadziała próg 28 stopni z nowego paragrafu, czy próg 25 stopni przewidziany dla otwartej przestrzeni.
Pomieszczenie pracy to pomieszczenie przeznaczone na pobyt pracowników, w którym wykonywana jest praca. Za przeznaczone na pobyt pracowników nie uważa się pomieszczeń, w których łączny czas przebywania tych samych pracowników w ciągu jednej zmiany roboczej jest krótszy niż 2 godziny, a wykonywane czynności mają charakter dorywczy bądź praca polega na krótkotrwałym przebywaniu związanym z dozorem albo konserwacją urządzeń lub utrzymaniem czystości i porządku, oraz pomieszczeń, w których mają miejsce procesy technologiczne niepozwalające na zapewnienie odpowiednich warunków przebywania pracowników w celu ich obsługi, bez zastosowania środków ochrony indywidualnej i zachowania szczególnego reżimu organizacji pracy.
Podstawa: § 2 pkt 3 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Z definicji wynikają dwa wnioski dotyczące temperatury.
- Pomieszczenie o procesie technologicznym niepozwalającym na przebywanie bez środków ochrony nie jest pomieszczeniem pracy, więc wymagania dla pomieszczeń pracy, w tym granice temperatury, do niego nie sięgają. Nie znaczy to, że praca w nim jest poza prawem: obowiązują ocena ryzyka, środki ochrony i szczególny reżim organizacji pracy, o którym mówi sama definicja.
- Krótkotrwałe przebywanie w gorącej strefie poniżej dwóch godzin na zmianę, przy czynnościach dorywczych, dozorze albo utrzymaniu czystości, nie czyni z tej strefy pomieszczenia pracy. Rozstrzygnięcie należy jednak do pracodawcy i musi być zapisane w ocenie ryzyka, bo od niego zależy zakres obowiązków.
Wymagania cieplne wobec pomieszczeń
| Przepis | Wymaganie |
|---|---|
| § 15 ust. 1 | w pomieszczeniach pracy należy zapewnić odpowiednią temperaturę, wymianę powietrza oraz zabezpieczenie przed wilgocią, niekorzystnymi warunkami cieplnymi i nasłonecznieniem, drganiami oraz innymi czynnikami szkodliwymi i uciążliwościami |
| § 29 ust. 3 | okna i świetliki powinny być wyposażone w odpowiednie urządzenia eliminujące nadmierne operowanie promieni słonecznych padających na stanowiska pracy |
| § 29 ust. 4 | okna i świetliki przeznaczone do wietrzenia należy wyposażyć w urządzenia pozwalające na otwieranie ich w sposób łatwy i bezpieczny z poziomu podłogi oraz ustawienie części otwieranych w pożądanym położeniu |
| § 30 | temperatura nie niższa niż 14 °C (287 K), a w pomieszczeniach biurowych i przy lekkiej pracy fizycznej nie niższa niż 18 °C (291 K) |
| § 30a | od 11 stycznia 2027 r. temperatura nie wyższa niż 35 °C (308 K) oraz obowiązki po przekroczeniu 28 °C i 25 °C |
| § 37 i § 38 załącznika nr 3 | pomieszczenie przeznaczone do wypoczynku, klimatyzowane, gdy temperatura spowodowana procesami technologicznymi jest stale wyższa niż 30 °C (303 K); § 114, z którego obowiązek ten wynikał do 2007 r., został uchylony |
| § 31 | pomieszczenia i stanowiska pracy powinny być zabezpieczone przed niekontrolowaną emisją ciepła w drodze promieniowania, przewodzenia i konwekcji oraz przed napływem chłodnego powietrza z zewnątrz |
| § 32 ust. 1 | w pomieszczeniach pracy powinna być zapewniona wymiana powietrza wynikająca z potrzeb użytkowych i funkcji tych pomieszczeń, bilansu ciepła i wilgotności oraz zanieczyszczeń stałych i gazowych |
| § 33 | przy wydzielaniu się ciepła przez promieniowanie w ilości przekraczającej wartość wskazaną w przepisie należy stosować nawiewną wentylację miejscową, a parametry nawiewanego powietrza powinny spełniać wymagania dla mikroklimatu gorącego |
| § 45 ust. 4 | stanowiska pracy na zewnątrz pomieszczeń powinny być tak usytuowane i zorganizowane, aby pracownicy byli chronieni przed zagrożeniami związanymi w szczególności z warunkami atmosferycznymi, w tym z niską lub wysoką temperaturą, silnym wiatrem i spadającymi przedmiotami |
Paragraf 29 ustęp 3 istnieje od 1998 r. i bywa zapomniany. Obowiązek wyposażenia okien i świetlików w urządzenia eliminujące nadmierne operowanie promieni słonecznych jest bezwarunkowy i nie zależy od temperatury. Rolety, żaluzje zewnętrzne, folie i markizy są więc jednocześnie wykonaniem starego obowiązku i rozwiązaniem technicznym w rozumieniu nowego paragrafu. Przy kontroli po upale to jest zwykle pierwsza rzecz, którą widać gołym okiem.
Klimatyzowane pomieszczenie do wypoczynku
Obowiązek istnieje od 1998 r., ale zmienił miejsce. Do 19 czerwca 2007 r. wynikał z § 114 rozporządzenia. Rozporządzenie z 2 marca 2007 r. ten paragraf uchyliło i przeniosło całą materię do rozdziału 6 załącznika nr 3, nadając mu nowe brzmienie. Powoływanie się dziś na § 114 jest powoływaniem się na przepis, którego nie ma, a tekst jednolity z 2003 r. tego nie pokazuje, bo pochodzi sprzed zmiany.
- Trzy przesłanki, nie jedna. Pracodawca zapewnia łatwo dostępne pomieszczenia przeznaczone do wypoczynku, jeżeli wymaga tego bezpieczeństwo i zdrowie pracowników, w szczególności gdy: praca wymaga stosowania indywidualnych środków ochrony układu oddechowego, prace okresowe, w szczególności montażowe, konserwacyjne i remontowe, są wykonywane w pomieszczeniach ciasnych lub niskich niespełniających wymagań rozporządzenia, albo praca wykonywana jest w pomieszczeniach, w których temperatura spowodowana procesami technologicznymi jest stale wyższa niż 30 °C (303 K).
- Wyposażenie. Stoły oraz krzesła z oparciami spełniające wymagania ergonomii.
- Liczba miejsc. Nie mniej niż jedno miejsce na pięciu pracowników korzystających z pomieszczenia, zatrudnionych na najliczniejszej zmianie.
- Odległość. Od najdalszego stanowiska pracy do pomieszczenia przeznaczonego do wypoczynku nie powinna przekraczać 75 m.
- Klimatyzacja. Wymagana wyłącznie w pomieszczeniach do wypoczynku dla pracowników wykonujących prace w temperaturze technologicznej stale wyższej niż 30 °C. Wymóg nie dotyczy pomieszczeń do wypoczynku dla pracowników zatrudnionych w podziemnych zakładach górniczych. Poza tym w każdym pomieszczeniu do wypoczynku należy zapewnić przynajmniej dwukrotną wymianę powietrza w ciągu godziny.
- Umycie ciała. Pracownikom zatrudnionym w tych warunkach należy stworzyć możliwość umycia ciała, szczególnie w ciepłej porze roku, przez umieszczenie w pobliżu pomieszczeń pracy natrysków ręcznych na giętkich przewodach, z doprowadzeniem zimnej i ciepłej wody.
- Jadalnia zamiast osobnego pomieszczenia. Jako pomieszczenia przeznaczone do wypoczynku mogą być wykorzystane jadalnie, o ile spełniają wymagania dotyczące wyposażenia i liczby miejsc oraz wymagania dotyczące wymiany powietrza i klimatyzacji.
- Osobne pomieszczenie dla kobiet w ciąży. W zakładzie zatrudniającym na jedną zmianę więcej niż dwadzieścia kobiet w jednym budynku urządza się pomieszczenie z miejscami do wypoczynku w pozycji leżącej dla kobiet w ciąży i karmiących matek, co najmniej jedno miejsce na każdych trzysta kobiet zatrudnionych na jednej zmianie, lecz nie mniej niż jedno. Powierzchnia takiego pomieszczenia nie może być mniejsza niż 8 m².
Podstawa: § 37, § 38 i § 39 załącznika nr 3 do rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp, w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 2 marca 2007 r. (Dz. U. Nr 49 poz. 330), obowiązującym od 20 czerwca 2007 r.; tym samym rozporządzeniem uchylono § 114
Pomieszczenie do ogrzewania się
- Przesłanka. Prace wykonywane na otwartej przestrzeni lub w nieogrzewanych pomieszczeniach.
- Co trzeba zapewnić. W pobliżu miejsc pracy pomieszczenia umożliwiające schronienie się przed opadami atmosferycznymi, ogrzanie się oraz zmianę odzieży, zaopatrzone w urządzenia do podgrzewania posiłków.
- Temperatura. Co najmniej 16 °C (289 K).
- Powierzchnia. Co najmniej 0,1 m² na każdego pracownika najliczniejszej zmiany, a całkowita powierzchnia pomieszczenia nie mniejsza niż 8 m².
- Wyjątek. Gdy ze względu na rodzaje prac wykonywanych na otwartej przestrzeni w okresie zimowym zapewnienie takiego pomieszczenia nie jest możliwe, należy zapewnić w pobliżu miejsca pracy odpowiednio urządzone źródła ciepła, przy zachowaniu wymagań ochrony przeciwpożarowej.
Podstawa: § 44 ust. 1 do 3 załącznika nr 3 do rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
W upale to samo pomieszczenie pełni inną funkcję. Przepis nazywa je pomieszczeniem do ogrzewania się i wiąże z okresem zimowym, ale obowiązek jego zapewnienia nie jest ograniczony do pory roku: warunkiem jest praca na otwartej przestrzeni albo w nieogrzewanym pomieszczeniu. Latem jest to jedyne miejsce, w którym pracownik może się schronić przed słońcem, więc w planie rozwiązań organizacyjnych warto opisać je jako miejsce przerw także w upale.
Woda zdatna do picia
- Dla wszystkich. Pracodawca jest obowiązany zapewnić wszystkim pracownikom wodę zdatną do picia lub inne napoje.
- Odległość. Miejsca czerpania wody zdatnej do picia powinny znajdować się nie dalej niż 75 m od stanowisk pracy.
- Zabezpieczenie. Zbiorniki, przewody i miejsca czerpania wody powinny być zabezpieczone przed zanieczyszczeniem lub zakażeniem, a punkty czerpalne wody nienadającej się do picia mają być oznakowane zgodnie z Polską Normą.
- Ilość na cele higieniczne. Dziennie na każdego pracownika jednocześnie zatrudnionego nie mniej niż 120 l przy pracach w kontakcie z substancjami szkodliwymi, trującymi lub zakaźnymi albo powodującymi silne zabrudzenie pyłami, 90 l przy pracach brudzących, wykonywanych w wysokiej temperaturze lub wymagających zapewnienia należytej higieny procesów technologicznych, oraz 30 l przy pozostałych pracach.
Podstawa: § 13 ust. 2, § 112 i § 113 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Prace w wysokiej temperaturze są wprost wymienione w normie zużycia wody. Ustęp 2 punkt 2 wskazuje je obok prac brudzących. Zakład, który przy pracy w gorącu przyjmuje w projekcie zaplecza normę 30 litrów, narusza ten przepis niezależnie od tego, ile faktycznie wody zużywa.
Umywalnie, natryski i ciepła woda
| Wymaganie | Treść |
|---|---|
| Woda w umywalkach | do umywalek powinna być doprowadzona woda bieżąca, ciepła i zimna |
| Liczba umywalek | co najmniej jedna umywalka indywidualna na dziesięciu pracowników najliczniejszej zmiany, a przy pracach brudzących i w kontakcie z substancjami szkodliwymi lub zakaźnymi jedna na pięciu; przy umywalkach szeregowych do mycia zbiorowego, na przykład na placach budowy, co najmniej jedno stanowisko do mycia na pięciu pracowników jednocześnie zatrudnionych |
| Natryski | pomieszczenia z natryskami w zespole szatni, jeśli wymagają tego warunki pracy lub ochrona zdrowia pracowników; co najmniej jedna kabina natryskowa na ośmiu pracowników najliczniejszej zmiany wykonujących prace powodujące zabrudzenie ciała |
| Temperatura ciepłej wody | od 35 °C do 40 °C przy centralnej regulacji lub zbiorowym mieszaniu wody, a od 50 °C do 60 °C przy indywidualnym mieszaniu |
| Natryski ręczne przy pracy w gorącu | przy temperaturze technologicznej stale wyższej niż 30 °C: możliwość obmycia ciała przez natryski ręczne na giętkich przewodach z doprowadzeniem ciepłej wody, w pobliżu pomieszczeń pracy |
Podstawa: § 18 ust. 2, § 19 ust. 1, § 21 ust. 1, § 22 ust. 1 i § 24 ust. 1 załącznika nr 3 do rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp oraz § 114 ust. 2 tego rozporządzenia
Jadalnie
Przy posiłkach profilaktycznych jadalnia przestaje być kwestią wygody, bo posiłek trzeba gdzieś wydać i zjeść w warunkach higienicznych.
- Kiedy jadalnia jest obowiązkowa. Pracodawca zatrudniający powyżej dwudziestu pracowników na jednej zmianie powinien zapewnić pomieszczenie do spożywania posiłków. Obowiązek dotyczy również pracodawców zatrudniających dwudziestu i mniej pracowników, jeżeli są oni narażeni na kontakt ze szkodliwymi środkami chemicznymi lub promieniotwórczymi, materiałami biologicznie zakaźnymi albo wykonują prace szczególnie brudzące. Przepisu nie stosuje się do zakładów, w których wykonywane są prace wyłącznie o charakterze biurowym.
- Trzy typy. Typ I do spożywania posiłków własnych, typ II do spożywania posiłków własnych i wydawania napojów, typ III z zapleczem, przeznaczona do spożywania posiłków profilaktycznych. Dopuszcza się łączenie typu II i III.
- Powierzchnia. W jadalni typu I powinno przypadać co najmniej 1,1 m² na każdego z pracowników jednocześnie spożywających posiłek, a powierzchnia jadalni nie powinna być mniejsza niż 8 m².
- Zaplecze typu III. Jadalnia typu III powinna odpowiadać wymaganiom jadalni typu II oraz mieć węzeł sanitarny dla konsumentów i węzeł sanitarny z szatnią dla pracowników obsługi.
- Warunki higienicznosanitarne. Pracodawca powinien zapewnić odpowiednie warunki higienicznosanitarne przygotowywania oraz spożywania posiłków i napojów.
Podstawa: § 29 ust. 1, 2 i 4, § 30, § 31 ust. 1 i 2 oraz § 33 załącznika nr 3 do rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp oraz § 7 rozporządzenia o profilaktycznych posiłkach i napojach
Co sprawdza inspektor
Zaplecze jest tą częścią obowiązków, którą da się sprawdzić bez dokumentów i bez pomiarów specjalistycznych. Poniżej lista rzeczy widocznych podczas oględzin.
- termometr w pomieszczeniu pracy i to, co pokazuje w chwili kontroli,
- rolety, żaluzje albo folie na oknach i świetlikach od strony nasłonecznionej,
- możliwość otwarcia okien z poziomu podłogi,
- obudowa i izolacja gorących urządzeń oraz rurociągów,
- istnienie i temperatura pomieszczenia do ogrzewania się przy pracy na otwartej przestrzeni,
- klimatyzowane pomieszczenie do wypoczynku przy pracy w gorącu technologicznym, wraz z liczbą miejsc siedzących i odległością od stanowisk,
- dostępność wody zdatnej do picia i odległość do miejsca jej czerpania,
- dostępność napojów przez całą zmianę i ich temperatura,
- ciepła woda w umywalkach i natryskach,
- jadalnia i warunki spożywania posiłków profilaktycznych.
Przegląd zaplecza przed sezonem
Wykaz wyposażenia chłodzącego i grzewczego oraz lista kontrolna zaplecza są w pakiecie rejestrów. Pozwalają przejść przez wszystkie wymagania po kolei i zapisać, co jest, a czego brakuje, razem z terminem uzupełnienia.