Obowiązki przy wysokiej temperaturze nie włączają się naraz. Uruchamiają się warstwami: najpierw napoje, potem rozwiązania techniczne albo organizacyjne, potem zaplecze, a na końcu zakaz wykonywania pracy. Ta strona pokazuje wszystkie cztery warstwy w kolejności, w jakiej realnie się pojawiają w ciągu upalnego dnia.
Cztery warstwy obowiązków
-
Warstwa pierwsza: napoje
Uruchamia się najwcześniej i obowiązuje już dziś, bez czekania na 2027 rok. Przy pracach na otwartej przestrzeni powyżej 25 °C (298 K) oraz na stanowiskach, na których temperatura spowodowana warunkami atmosferycznymi przekracza 28 °C (301 K). Napoje mają być dostępne przez całą zmianę roboczą, w ilości zaspokajającej potrzeby pracowników, odpowiednio zimne. Ekwiwalent pieniężny nie przysługuje.
Podstawa: § 4 ust. 1 pkt 3 i 5, § 4 ust. 2, § 6 ust. 3 i § 8 rozporządzenia o profilaktycznych posiłkach i napojach
-
Warstwa druga: rozwiązania techniczne albo organizacyjne
Od 11 stycznia 2027 r. Przy pracy w pomieszczeniu powyżej 28 °C, a przy pracy z wysiłkiem powyżej progu wydatku energetycznego już powyżej 25 °C. Na otwartej przestrzeni powyżej 25 °C przy każdej pracy, z tym że tam przewidziane są wyłącznie rozwiązania organizacyjne.
Podstawa: § 30a ust. 3 i 4 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
-
Warstwa trzecia: zaplecze
Nie zależy od pogody, tylko od procesu. Przy temperaturze pochodzenia technologicznego stale wyższej niż 30 °C (303 K) obowiązkowe jest klimatyzowane pomieszczenie do wypoczynku oraz możliwość umycia ciała. Woda zdatna do picia jest obowiązkowa zawsze, a miejsce jej czerpania ma być nie dalej niż 75 m od stanowiska.
Podstawa: § 112 i § 113 ust. 1 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp oraz § 37 i § 38 załącznika nr 3 do tego rozporządzenia
-
Warstwa czwarta: zakaz wykonywania pracy
Od 11 stycznia 2027 r. Powyżej 35 °C (308 K) w pomieszczeniu i powyżej 32 °C (305 K) na otwartej przestrzeni przy pracy z wysiłkiem powyżej progu, jeżeli przekroczenie wynika z warunków atmosferycznych. Praca ma stanąć, a nie zwolnić tempa.
Podstawa: § 30a ust. 1 i 2 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Praca w pomieszczeniu
Najczęstszy przypadek: hala, magazyn, warsztat albo biuro bez klimatyzacji w lipcowe popołudnie. Poniżej kolejność zdarzeń w takim dniu, z rozstrzygnięciem, co jest obowiązkiem, a co wyborem.
| Odczyt | Praca zwykła | Praca powyżej progu wydatku |
|---|---|---|
| do 25 °C | bez obowiązków szczególnych | |
| powyżej 25 °C | bez obowiązków szczególnych | rozwiązania techniczne albo organizacyjne, napoje z tytułu wysiłku |
| powyżej 28 °C | rozwiązania techniczne albo organizacyjne, napoje | to samo, obowiązki nakładają się |
| powyżej 30 °C | jeżeli źródłem jest technologia i stan jest stały: klimatyzowane pomieszczenie do wypoczynku oraz możliwość umycia ciała | |
| powyżej 35 °C | praca nie może być wykonywana, jeżeli przekroczenie wynika z warunków atmosferycznych | |
Rozwiązanie techniczne ma obniżać temperaturę, a nie poprawiać samopoczucie. Przepis mówi o rozwiązaniach „obniżających lub ograniczających wzrost tej temperatury”. Wentylator nie obniża temperatury powietrza i nie ogranicza jej wzrostu, tylko zwiększa ruch powietrza. Może być dobrym rozwiązaniem organizacyjnym wspierającym oddawanie ciepła, ale wpisanie go do dokumentacji jako rozwiązania technicznego z ustępu 3 pkt 1 jest nadużyciem. Rozstrzygnięcie z katalogiem rozwiązań jest na stronie Rozwiązania techniczne i organizacyjne.
Praca na otwartej przestrzeni
Tu regulacja wygląda inaczej w trzech miejscach naraz: próg jest jeden i niski, alternatywy technicznej nie ma, a górna granica dotyczy tylko części prac.
- Próg 25 °C dotyczy każdej pracy. Ustęp 4 nie stawia warunku wysiłku. Obejmuje więc tak samo montera na dachu, jak i pracownika obsługującego stoisko na powietrzu.
- Tylko rozwiązania organizacyjne. Przepis nie przewiduje przy pracy na zewnątrz alternatywy technicznej, co jest logiczne, bo otwartej przestrzeni nie da się schłodzić. Nie znaczy to jednak, że środki techniczne są zabronione: zadaszenia, zacienienie, kurtyny wodne i odzież chłodząca są normalnymi elementami rozwiązania organizacyjnego.
- Granica 32 °C tylko przy ciężkiej pracy. Dla prac na otwartej przestrzeni niezwiązanych z wysiłkiem powyżej progu wydatku energetycznego ustęp 1 nie wyznacza żadnej górnej granicy.
- Napoje od 25 °C i poniżej 10 °C. Przepis o posiłkach i napojach obejmuje pracę na otwartej przestrzeni z obu stron skali.
- Pomieszczenie do schronienia się i ogrzania jest obowiązkowe zawsze przy pracy na otwartej przestrzeni, niezależnie od pory roku i od temperatury. W upale pełni rolę miejsca odpoczynku w cieniu.
Podstawa: § 30a ust. 1, 2 i 4 oraz § 44 ust. 1 i 2 załącznika nr 3 do rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp; § 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia o profilaktycznych posiłkach i napojach
Praca na otwartej przestrzeni to nie to samo co praca poza budynkiem. Przepisy nie definiują tego pojęcia. W praktyce chodzi o miejsce, w którym warunki atmosferyczne działają bezpośrednio i nie da się ich odgrodzić przegrodami budowlanymi: plac budowy, pole, tor, sieć, dach, plac manewrowy. Praca w namiocie, wiacie albo w hali bez ścian bocznych bywa kwalifikowana różnie, a rozstrzygnięcie należy do pracodawcy i musi być zapisane w ocenie ryzyka, bo od niego zależy, czy zadziała próg 25 czy 28 stopni.
Podstawa: § 30a ust. 3 i 4 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp; kwalifikacja jest wnioskiem serwisu, a nie zdaniem przepisu
Kto mierzy i kto decyduje o wstrzymaniu
Przepis nie wskazuje ani osoby, ani przyrządu, ani częstotliwości. Wskazuje wyłącznie skutek. Z tego wynika, że sposób ustalenia temperatury jest elementem organizacji pracy, za którą odpowiada pracodawca, i że musi być ustalony przed upałem, a nie w jego trakcie.
| Pytanie | Co ustalić |
|---|---|
| Czym mierzyć | termometr o znanej dokładności, umieszczony na wysokości pracy, poza strumieniem powietrza z wentylacji i poza bezpośrednim nasłonecznieniem; przy większych zakładach czujniki z zapisem |
| Gdzie mierzyć | na stanowiskach reprezentatywnych dla warunków, nie w miejscu najchłodniejszym; wykaz punktów pomiarowych stanowi załącznik do procedury |
| Jak często | w dniach, w których prognoza zapowiada zbliżenie się do progu, odczyt w ustalonych godzinach, w tym w godzinach największego obciążenia cieplnego |
| Kto odczytuje | imiennie wskazana osoba i jej zastępca, z ustalonym sposobem zapisu odczytu |
| Kto decyduje o wstrzymaniu | pracodawca albo osoba przez niego upoważniona, z uprawnieniem do wydania polecenia bez konsultacji; przy bezpośrednim zagrożeniu obowiązek wstrzymania pracy wynika wprost z Kodeksu pracy |
| Co z zapisem | dziennik odczytów z datą, godziną, miejscem, wartością i podpisem; przy wstrzymaniu pracy protokół |
Zestawienie własne serwisu. Rozporządzenie nie ustanawia procedury pomiarowej, ale bez niej nie da się wykazać, że próg nie został przekroczony albo że praca została wstrzymana we właściwym momencie. Podstawą obowiązku wstrzymania pracy przy bezpośrednim zagrożeniu jest art. 209(2) § 2 Kodeksu pracy.
Procedura wstrzymania i wznowienia pracy
-
Stwierdzenie przekroczenia
Odczyt powyżej progu w punkcie pomiarowym, zapisany w dzienniku wraz z godziną. Przy pierwszym przekroczeniu warto zweryfikować odczyt drugim przyrządem, bo skutek jest daleko idący.
-
Ustalenie przyczyny przekroczenia
Zakaz działa tylko przy przekroczeniu z powodu warunków atmosferycznych. Jeżeli źródłem jest proces technologiczny, zakaz nie ma zastosowania, ale obowiązki dotyczące zaplecza i wskaźnika WBGT pozostają.
-
Polecenie wstrzymania pracy
Wydane przez pracodawcę albo osobę upoważnioną, przekazane w sposób przyjęty w zakładzie i odnotowane. Do czasu ustania przekroczenia nie wydaje się polecenia wznowienia pracy.
Podstawa: § 30a ust. 2 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp oraz art. 209(2) § 2 Kodeksu pracy
-
Zabezpieczenie stanowisk i procesów
Wstrzymanie pracy nie może samo w sobie stworzyć zagrożenia. Procesy, których przerwanie jest niebezpieczne, wymagają wcześniej ustalonego sposobu doprowadzenia do stanu bezpiecznego.
-
Postępowanie z pracownikami
Ustalone wcześniej: przejście do pomieszczenia chłodniejszego, praca zastępcza nienarażająca na przekroczenie, przesunięcie na inną porę doby albo zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy. Wybór ma skutki płacowe, opisane niżej.
-
Wznowienie pracy
Po ponownym pomiarze potwierdzającym powrót poniżej progu, odnotowanym w dzienniku. Wznowienie na podstawie samej oceny wzrokowej nie zostawia śladu, który dałoby się pokazać przy kontroli.
Co z wynagrodzeniem
Rozporządzenie o ogólnych przepisach bhp nie może regulować wynagrodzenia, bo jest aktem wykonawczym wydanym na podstawie art. 237(15) § 1 Kodeksu pracy i dotyczy warunków pracy. Skutki płacowe wynikają z Kodeksu pracy i zależą od tego, na jakiej podstawie praca nie jest wykonywana.
| Sytuacja | Podstawa | Skutek |
|---|---|---|
| Pracodawca wstrzymuje pracę z powodu przekroczenia progu | art. 81 § 1 Kodeksu pracy | pracownik gotowy do pracy, doznał przeszkód z przyczyn dotyczących pracodawcy: wynagrodzenie przestojowe wynikające ze stawki osobistego zaszeregowania, a gdy nie została wyodrębniona, 60 procent wynagrodzenia, nie mniej niż minimalne |
| Pracownik powstrzymuje się od pracy przy bezpośrednim zagrożeniu | art. 210 § 1 i 3 Kodeksu pracy | pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia; nie może też ponieść żadnych niekorzystnych konsekwencji |
| Pracodawca powierza pracę zastępczą | art. 81 § 3 Kodeksu pracy | wynagrodzenie przewidziane za wykonaną pracę, nie niższe niż przestojowe |
Powstrzymanie się od pracy nie jest tym samym co wstrzymanie pracy przez pracodawcę. Pierwsze jest uprawnieniem pracownika, wymaga niezwłocznego zawiadomienia przełożonego i przesłanki bezpośredniego zagrożenia zdrowia lub życia. Drugie jest obowiązkiem pracodawcy. Sama temperatura powyżej progu nie jest automatycznie bezpośrednim zagrożeniem w rozumieniu art. 210, choć przy pracy ciężkiej i długiej ekspozycji bywa. Rozróżnienie ma znaczenie, bo z każdej podstawy wynika inne wynagrodzenie.
Podstawa: art. 81 i art. 210 § 1, 2(1) i 3 Kodeksu pracy oraz § 30a ust. 2 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Siedem błędów, które kosztują najwięcej
- Rozstrzygnięcie o wydatku energetycznym „na oko”. Od niego zależy, czy zadziała próg 25 czy 28 stopni i czy praca na zewnątrz ma granicę 32 stopni. Wpis „praca średnio ciężka” bez wyznaczenia wartości nie broni się przy kontroli.
- Uznanie, że wentylator wyczerpuje obowiązek. Przepis wymaga rozwiązań obniżających temperaturę albo ograniczających jej wzrost, a jeżeli pracodawca wybiera drogę organizacyjną, wymaga też konsultacji i ogłoszenia.
- Wprowadzenie rozwiązań organizacyjnych bez konsultacji. Zarządzenie o przerwach wydane jednostronnie jest naruszeniem trybu z ustępu 5 albo 6, nawet jeżeli samo rozwiązanie jest sensowne.
- Pominięcie opinii lekarza przy braku komisji bhp. Ustęp 6 wymaga jej obok konsultacji, a nie zamiast niej.
- Brak zapisu odczytów. Bez dziennika nie da się wykazać ani tego, że próg nie został przekroczony, ani tego, że praca została wstrzymana na czas.
- Wypłacenie pieniędzy zamiast napojów. Ekwiwalent pieniężny za posiłki i napoje nie przysługuje. Możliwość wydania bonu dotyczy posiłku, a nie napoju, i też nie jest wypłatą pieniędzy.
- Traktowanie ciepła technologicznego jak pogodowego i odwrotnie. Oba reżimy mają inne progi i inne skutki, a w hali z piecem w lipcu działają jednocześnie.
Procedura na upał, gotowa do podpisu
Pakiet procedur zawiera zarządzenie pracodawcy, procedurę wstrzymania i wznowienia pracy, instrukcję stanowiskową, harmonogram przerw oraz procedurę pierwszej pomocy przy udarze cieplnym. Do tego dziennik odczytów temperatury w arkuszu.