Załącznik nr 2 do rozporządzenia jest krótki: osiem pozycji na jednej stronie. Rozstrzyga jednak o tym, kogo w ogóle dotyczą przepisy o czynnikach biologicznych, więc czyta się go pierwszy, przed wykazem czynników.
Osiem pozycji wykazu
Wykaz przepisany co do znaku z tekstu jednolitego. Pozycje 4 i 8 mają brzmienie nadane zmianą z 11 grudnia 2020 r., pozostałe pochodzą z pierwotnego tekstu z 2005 r.
| Lp. | Rodzaj pracy |
|---|---|
| 1 | Praca w zakładach produkujących żywność |
| 2 | Praca w rolnictwie |
| 3 | Praca, podczas której dochodzi do kontaktu ze zwierzętami lub produktami pochodzenia zwierzęcego |
| 4 | Praca w jednostkach ochrony zdrowia, w tym w pomieszczeniach izolacyjnych i zakładach, gdzie są wykonywane badania pośmiertne |
| 5 | Praca w laboratoriach klinicznych, weterynaryjnych lub diagnostycznych |
| 6 | Praca w zakładach gospodarki odpadami |
| 7 | Praca przy oczyszczaniu ścieków |
| 8 | Praca inna od wymienionej w lp. 1 do 7, w przypadku której wynik oceny ryzyka, przeprowadzonej zgodnie z § 5 i § 6 rozporządzenia, wskazuje, że czynniki biologiczne mogą być obecne w środowisku pracy |
Podstawa: § 3 oraz załącznik nr 2 do rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Pozycja ósma, czyli wszystkie pozostałe prace
Pozycja 8 zmienia charakter całego wykazu. Bez niej byłby to zamknięty katalog siedmiu branż. Z nią wykaz jest otwarty i obejmuje każdą pracę, w której ocena ryzyka wykaże możliwą obecność czynników biologicznych.
Kolejność jest odwrotna, niż się zwykle zakłada. Nie jest tak, że najpierw sprawdza się, czy praca stoi w wykazie, i dopiero potem robi ocenę ryzyka. Przy pozycji ósmej to ocena ryzyka rozstrzyga, czy praca do wykazu należy. Ocenę robi się więc zawsze, a jej wynik decyduje o zastosowaniu pozostałych przepisów rozporządzenia.
Podstawa: pozycja 8 załącznika nr 2 w związku z § 5 i § 6 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Praktycznie oznacza to, że pytanie „czy nasza branża jest w wykazie” jest źle postawione. Właściwe pytanie brzmi: czy w środowisku pracy mogą być obecne czynniki biologiczne. Odpowiedź „tak” dla pracy niewymienionej w pozycjach od 1 do 7 wciąga zakład do regulacji przez pozycję ósmą, na tych samych zasadach.
Typowe stanowiska w każdej pozycji
Zestawienie pomocnicze, nie normatywne. Rozporządzenie nie wymienia stanowisk, tylko rodzaje prac; poniżej jest to, co w praktyce mieści się w każdej pozycji, wraz z czynnikami, które w tych warunkach występują najczęściej.
| Pozycja | Typowe stanowiska | Czynniki, na które zwykle wskazuje ocena |
|---|---|---|
| 1. Produkcja żywności | przetwórstwo mięsa, mleczarnie, piekarnie, przetwórstwo owoców i warzyw, magazyny surowców | Salmonella, Listeria monocytogenes, Campylobacter, pleśnie i alergeny mąki |
| 2. Rolnictwo | uprawa, zbiór, magazynowanie ziarna, obsługa silosów, prace w oborze i chlewni, leśnictwo | promieniowce termofilne z oznaczeniem A, Aspergillus, Borrelia burgdorferi, wirus kleszczowego zapalenia mózgu, Clostridium tetani |
| 3. Kontakt ze zwierzętami lub produktami pochodzenia zwierzęcego | lecznice dla zwierząt, hodowla, ubojnie, garbarnie, przetwórstwo skór i wełny, służby weterynaryjne | Brucella, Coxiella burnetii, Chlamydia psittaci szczepy ptasie, Bacillus anthracis, wirus wścieklizny |
| 4. Jednostki ochrony zdrowia | oddziały szpitalne, w tym zakaźne, bloki operacyjne, ratownictwo medyczne, prosektoria, gabinety zabiegowe, sterylizatornie | wirusy zapalenia wątroby typu B i C, wirusy niedoboru odporności, Mycobacterium tuberculosis, Clostridium difficile, koronawirus SARS-CoV-2 |
| 5. Laboratoria kliniczne, weterynaryjne, diagnostyczne | diagnostyka laboratoryjna, mikrobiologia, prace z hodowlami, banki materiału biologicznego | zależnie od profilu, także czynniki grupy 3 i 4; tu wchodzą wprost przepisy o hermetyczności |
| 6. Zakłady gospodarki odpadami | sortownie, kompostownie, składowiska, zbiórka odpadów komunalnych, przetwarzanie odpadów medycznych | pleśnie i promieniowce z oznaczeniem A, bakterie jelitowe, Clostridium tetani, wirus zapalenia wątroby typu A |
| 7. Oczyszczanie ścieków | obsługa oczyszczalni, przepompownie, czyszczenie kanalizacji, prace przy osadach ściekowych | Leptospira, Salmonella, Legionella pneumophila, wirus zapalenia wątroby typu A, pasożyty jelitowe |
| 8. Pozostałe prace | sprzątanie, pralnie, konserwacja instalacji wentylacyjnych i wodnych, archiwa i biblioteki, żłobki i przedszkola, kosmetyka i tatuaż, służby porządkowe, muzea i konserwacja zabytków | zależnie od wyniku oceny; typowo Legionella pneumophila w instalacjach wodnych, pleśnie w zbiorach papierowych, czynniki przenoszone krwią przy naruszeniu ciągłości tkanek |
Kolumna z czynnikami jest wskazówką do oceny ryzyka, a nie listą obowiązkową. Każdy z wymienionych czynników można sprawdzić w wyszukiwarce, żeby poznać jego grupę zagrożenia i oznaczenia dodatkowe.
Pozycje 6 i 7 mają własne przepisy branżowe. Przy pracach przy oczyszczaniu ścieków i w zakładach gospodarki odpadami obok rozporządzenia o czynnikach biologicznych obowiązują dwa rozporządzenia z 1 października 1993 r.: o bezpieczeństwie i higienie pracy przy eksploatacji, remontach i konserwacji sieci kanalizacyjnych oraz o bezpieczeństwie i higienie pracy w oczyszczalniach ścieków. Oba nadal obowiązują i nigdy nie były nowelizowane. Opisuje je strona Oczyszczalnie ścieków i sieci kanalizacyjne.
Podstawa: rozporządzenia Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z 1 października 1993 r. (Dz. U. Nr 96, poz. 437 i 438)
Co wynika z tego, że praca jest w wykazie
Sam fakt, że praca należy do wykazu, nie przesądza jeszcze o zakresie obowiązków. Przesądza o tym, że rozporządzenie w ogóle się stosuje i że trzeba przejść przez ocenę ryzyka. Dopiero grupa zagrożenia czynników ustalona w ocenie rozstrzyga, które obowiązki wchodzą.
-
Rozporządzenie się stosuje
Praca należy do wykazu, więc pracodawca jest obowiązany stosować środki zapobiegawcze na warunkach określonych w rozporządzeniu, a nie tylko ogólne przepisy bhp.
Podstawa: § 3 i § 4 ust. 1 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
-
Ocena ryzyka poprzedza wybór środków
Ocena ustala, jakie czynniki występują i do których grup należą. To ona jest dokumentem rozstrzygającym, a nie sam wykaz prac.
Podstawa: § 5 ust. 1 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
-
Grupa zagrożenia otwiera dalsze obowiązki
Grupa 1 zostaje przy przepisach bhp. Grupa 2 uruchamia środki zapobiegawcze i zgłoszenie pierwszego użycia. Grupy 3 i 4 dokładają rejestry, plan awaryjny i wyższy stopień hermetyczności.
Podstawa: § 4 ust. 2, § 7 pkt 2, 8 i 14 oraz § 8 ust. 1 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
-
Dochodzą przepisy szczególne dla niektórych branż
W podmiotach wykonujących działalność leczniczą obok tego rozporządzenia stoi rozporządzenie o ostrych narzędziach, z własną oceną ryzyka, własnym wykazem zranień i własnym raportem. W laboratoriach pracujących z organizmami zmodyfikowanymi genetycznie dochodzi ustawa o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych.
Podstawa: rozporządzenie Ministra Zdrowia z 6 czerwca 2013 r. o ostrych narzędziach; § 4 ust. 3 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Najczęstsze błędy
| Błąd | Jak jest naprawdę |
|---|---|
| „Nie jesteśmy szpitalem ani laboratorium, więc nas to nie dotyczy” | Pozycja ósma obejmuje każdą inną pracę, jeżeli ocena ryzyka wskazuje możliwą obecność czynników biologicznych. Wykaz jest otwarty. |
| „Wykaz prac to to samo co rejestr prac” | Wykaz prac jest załącznikiem do rozporządzenia i jest taki sam dla wszystkich. Rejestr prac jest dokumentem pracodawcy, prowadzonym tylko przy czynnikach grup 3 i 4, i opisuje konkretne czynności w zakładzie. |
| „Praca jest w wykazie, więc trzeba prowadzić rejestry” | Obecność w wykazie prac uruchamia rozporządzenie, a nie rejestry. Rejestry zależą wyłącznie od grupy zagrożenia czynnika. |
| „Rolnictwo to uprawa roślin, więc ocena dotyczy pyłów” | Pozycja druga nie jest ograniczona do żadnej gałęzi rolnictwa, a pozycja trzecia dokłada kontakt ze zwierzętami i produktami pochodzenia zwierzęcego, także poza rolnictwem, na przykład w przetwórstwie skór. |