Prawo nie zostawia dowolności w kolejności środków ograniczania ryzyka chemicznego. Najpierw trzeba sprawdzić, czy da się zastąpić czynnik mniej groźnym, potem ograniczyć jego uwalnianie u źródła, potem zastosować ochronę zbiorową, a środki ochrony indywidualnej dopiero wtedy, gdy zagrożeniu nie można przeciwdziałać inaczej. Ta strona układa tę hierarchię tak, jak wynika ona z rozporządzenia.
Zasada ogólna
Ryzyko zawodowe wynikające z pracy z czynnikiem chemicznym stwarzającym zagrożenie należy eliminować lub ograniczać do minimum. Rozporządzenie wskazuje między innymi właściwe zaprojektowanie i organizację pracy, ograniczanie liczby narażonych, ograniczanie czasu i poziomu narażenia, higienę miejsca pracy oraz ograniczanie ilości czynnika w procesie. Celem jest ciągła poprawa warunków, a nie jednorazowe spełnienie minimum.
Podstawa: § 6 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
Krok pierwszy: substytucja
Pierwsze pytanie brzmi: czy w ogóle trzeba tego używać. Gdy rodzaj działalności na to pozwala, preferowanym działaniem jest unikanie stosowania czynnika stwarzającego zagrożenie przez zastąpienie go czynnikiem lub procesem, który w warunkach stosowania nie stwarza zagrożenia lub stwarza mniejsze. Dopiero gdy to niemożliwe, przechodzi się do ograniczania ryzyka.
Podstawa: § 7 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
Kolejność środków, gdy substytucja niemożliwa
Gdy charakter działalności nie pozwala na substytucję, pracodawca ogranicza ryzyko do minimum przez środki podejmowane w ustalonej kolejności. Kolejność jest wiążąca, a nie przykładowa.
-
Wyeliminowanie uwalniania u źródła
Wyeliminowanie uwalniania czynnika do środowiska pracy przez właściwe projektowanie procesów i kontrolę techniczną oraz stosowanie odpowiedniego wyposażenia i materiałów. To najskuteczniejszy poziom, bo działa niezależnie od zachowania ludzi.
Podstawa: § 8 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
-
Ograniczenie uwalniania
Ograniczenie uwalniania przez właściwe projektowanie i organizację procesów, odpowiednie wyposażenie i materiały oraz systematyczne kontrole stanu bezpieczeństwa, ze szczególnym uwzględnieniem organizacji pracy i stanu technicznego maszyn.
Podstawa: § 8 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
-
Środki ochrony zbiorowej u źródła
Stosowanie środków ochrony zbiorowej u źródła powstawania zagrożenia, takich jak odpowiednia wentylacja, oraz odpowiednie działania organizacyjne. Wentylacja miejscowa wywiewna usuwa zanieczyszczenie, zanim dotrze do dróg oddechowych pracownika.
Podstawa: § 8 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
-
Środki ochrony indywidualnej
Stosowanie środków ochrony indywidualnej, jeżeli zagrożeniu nie można przeciwdziałać w inny sposób. To ostatni poziom, a nie pierwszy z brzegu.
Podstawa: § 8 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
Dlaczego ŚOI są na końcu
Rękawice i maska nie są pierwszym rozwiązaniem, tylko ostatnim. Środek ochrony indywidualnej chroni jedną osobę, wymaga prawidłowego doboru, dopasowania i użycia za każdym razem, i zawodzi po cichu, gdy pracownik go nie założy albo założy źle. Dlatego przepis dopuszcza go dopiero wtedy, gdy zagrożeniu nie można przeciwdziałać w inny sposób. Rozpoczęcie od maski, z pominięciem wentylacji i substytucji, jest odwróceniem hierarchii.
Podstawa: § 8 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
Dobór konkretnych środków ochrony, w tym wentylacji i środków ochrony indywidualnej do rodzaju zagrożenia, opisuje strona Środki ochrony.
Substancje CMR: substytucja obowiązkowa
Przy substancjach o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym substytucja nie jest tylko preferowana, lecz wprost nakazana Kodeksem pracy: pracodawca zastępuje je mniej szkodliwymi lub stosuje inne środki ograniczające narażenie, przy wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki. To jedna z różnic wobec zwykłych czynników chemicznych, zebranych na stronie Substancje CMR.
Podstawa: art. 222 § 1 Kodeksu pracy
Hierarchia w karcie oceny ryzyka
Karta oceny ryzyka i plan działań z pakietu prowadzą przez tę kolejność: od pytania o substytucję, przez ograniczenie u źródła i ochronę zbiorową, po dobór środków ochrony indywidualnej z uzasadnieniem, dlaczego wcześniejsze poziomy nie wystarczają.