Najczęstsze błędy w ocenie ryzyka zawodowego

Większość ocen ryzyka kwestionowanych przy kontroli nie jest zła merytorycznie. Jest niekompletna formalnie albo nie odpowiada temu, co dzieje się w zakładzie, a jedno i drugie widać w kilka minut. Poniżej piętnaście błędów uporządkowanych od najczęstszych, każdy z podaniem, który przepis go rozstrzyga.

Błędy formalne

1. Brak daty przeprowadzenia oceny albo brak osób dokonujących oceny

   Oba elementy są wymienione w przepisie wprost, w jednym punkcie. Kosztują jedną linijkę, a ich brak jest najprostszym do postawienia zarzutem. Uwaga na datę: ma dotyczyć przeprowadzenia oceny, a nie wydruku dokumentu ani ostatniego zapisu pliku.

   Podstawa: § 39a ust. 3 pkt 3 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp

2. Jeden wynik zbiorczy zamiast wyniku dla każdego czynnika

   Przepis wymaga wyników oceny dla każdego z czynników środowiska pracy. Karta podająca „ryzyko na stanowisku: średnie” nie spełnia tego wymagania, nawet jeżeli zagrożenia zostały wyliczone wyżej. Podsumowanie zbiorcze można dodać, ale nie zamiast.

   Podstawa: § 39a ust. 3 pkt 2 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp

3. Brak wyszczególnienia maszyn, narzędzi i materiałów

   Zapis „maszyny zgodnie z wyposażeniem stanowiska” nie jest wyszczególnieniem. Przepis wymienia ten element jako pierwszy w opisie stanowiska i oczekuje konkretów.

   Podstawa: § 39a ust. 3 pkt 1 lit. a rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp

4. Pominięcie czynników uciążliwych

   Przepis wymienia trzy kategorie: niebezpieczne, szkodliwe i uciążliwe. Trzecia wypada najczęściej, a mieszczą się w niej wymuszona pozycja ciała, monotonia, praca w ustalonym z góry tempie, obciążenie psychiczne i niedostateczne oświetlenie.

   Podstawa: § 39a ust. 3 pkt 1 lit. c rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp

5. Brak wykazu osób pracujących na stanowisku

   Element wymagany wprost, a przy tym potrzebny do rozstrzygnięcia sytuacji grup chronionych: kobiet w ciąży i karmiących piersią, pracowników młodocianych oraz osób z niepełnosprawnością.

   Podstawa: § 39a ust. 3 pkt 1 lit. e rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp, art. 207 § 2 pkt 5 Kodeksu pracy

Błędy merytoryczne

1. Ocena przepisana z opracowania branżowego

   Rozpoznaje się ją po tym, że wymienia wyposażenie, którego w zakładzie nie ma, albo pomija to, co stoi na hali. Przepis wymaga uwzględnienia wszystkich czynników występujących przy wykonywanych pracach oraz sposobów wykonywania prac, a tego żadne opracowanie ogólne nie zna.

   Podstawa: § 39a ust. 1 zdanie drugie rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp

2. Pominięcie czynności wykonywanych rzadko

   Czyszczenie maszyny, wymiana narzędzia, usuwanie zatoru, praca przy awarii, prace remontowe. Przy czynnikach chemicznych przepis wprost każe objąć oceną prace, w czasie których może wystąpić istotny wzrost narażenia, w szczególności podczas remontów i napraw urządzeń.

   Podstawa: § 3 ust. 4 rozporządzenia o czynnikach chemicznych

3. Środki ochrony indywidualnej jako jedyny środek

   Karta, w której przy każdym zagrożeniu stoją tylko rękawice, kask i szkolenie, sama pokazuje, że wyższe poziomy hierarchii nie zostały rozważone. Przepis nadaje priorytet środkom ochrony zbiorowej przed indywidualnymi, a obowiązek dostarczenia środków ochrony indywidualnej wynika z Kodeksu pracy i dotyczy zagrożeń, których ochrona zbiorowa nie usuwa.

   Podstawa: § 39 ust. 2 pkt 7 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp oraz art. 237⁶ § 1 Kodeksu pracy

4. Ocena bez odniesienia do wyników pomiarów

   Tam, gdzie dla czynnika ustalono wartość dopuszczalną i istnieje obowiązek badań i pomiarów, oszacowanie eksperckie nie zastępuje liczby. Odwrotnie też nie: samo sprawozdanie z pomiarów nie jest oceną ryzyka.

   Podstawa: art. 226 pkt 1 i art. 227 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy

5. Zignorowanie progów działania przy hałasie i drganiach

   Ocena stwierdzająca „poniżej NDN” nie rozstrzyga, czy przekroczono wartości progów działania, a to ich przekroczenie uruchamia obowiązek planowania i podejmowania działań zmniejszających ryzyko. Progi są niższe od wartości dopuszczalnych i liczy się je bez uwzględniania tłumienia ze środków ochrony indywidualnej.

   Podstawa: § 2 pkt 9 i § 3 ust. 3 rozporządzenia o hałasie i drganiach mechanicznych

6. Powołanie nieaktualnej podstawy prawnej

   Najczęstsze przypadki: rozporządzenie o czynnikach rakotwórczych z 2012 r., uchylone w 2024 r.; rozporządzenie o pracach wzbronionych młodocianym z 2004 r., uchylone w 2023 r.; wysokość grzywny z art. 283 § 1 sprzed 8 lipca 2026 r. Wszystkie trzy da się sprawdzić w rejestrze Sejmu w kilka minut.

7. Pominięcie osób niebędących pracownikami

   Zleceniobiorcy, osoby prowadzące działalność na własny rachunek w zakładzie, praktykanci, uczniowie, pracownicy podwykonawców. Obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków obejmuje ich wprost.

   Podstawa: art. 304 § 1 do 4 Kodeksu pracy

Błędy proceduralne

1. Brak konsultacji z pracownikami

   Ocena ryzyka jest wymieniona wprost jako jedna z pięciu spraw podlegających konsultacji. Brak jakiegokolwiek śladu konsultacji jest brakiem proceduralnym, którego nie da się nadrobić po fakcie inaczej niż przez ponowne przeprowadzenie konsultacji.

   Podstawa: art. 237^11a § 1 pkt 2 Kodeksu pracy

2. Brak dowodu poinformowania pracowników

   Informowanie o ryzyku jest odrębnym punktem art. 226 i odrębnym obowiązkiem. Karta oceny podpisana przez pracowników nie jest dowodem jego wykonania, bo dotyczy innego dokumentu. Potrzebna jest informacja o ryzyku z potwierdzeniem odbioru, papierowym albo elektronicznym.

   Podstawa: art. 226 pkt 2 oraz art. 237⁴ § 3 Kodeksu pracy

3. Środki zaplanowane, ale nigdy niewykonane

   Plan bez terminów, bez osób odpowiedzialnych i bez potwierdzeń wykonania nie dowodzi niczego. Art. 226 pkt 1 wymaga stosowania środków profilaktycznych, a nie ich planowania, a przepis wykonawczy dodaje, że środki mają być zintegrowane z działalnością na wszystkich poziomach struktury organizacyjnej zakładu.

   Podstawa: art. 226 pkt 1 Kodeksu pracy, § 39a ust. 2 pkt 2 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp

4. Brak aktualizacji po zmianie w zakładzie

   Nowa maszyna, nowa substancja, zmiana organizacji pracy, wypadek. Ocena z datą sprzed kilku lat na stanowisku, które w tym czasie się zmieniło, opisuje stan, którego już nie ma.

   Podstawa: § 39a ust. 1 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp

5. Nieprzekazanie oceny ryzyka chemicznego lekarzowi

   Obowiązek wynika wprost z przepisu i jest łatwy do wykonania oraz łatwy do sprawdzenia. Wystarczy pismo przewodnie z listą kart i datą, przechowywane razem z dokumentacją oceny.

   Podstawa: § 3 ust. 6 rozporządzenia o czynnikach chemicznych

Lista kontrolna do samosprawdzenia

Piętnaście pytań odpowiadających piętnastu błędom wyżej. Odpowiedź „nie” przy którymkolwiek oznacza pozycję do poprawienia.

Pytania i odpowiedzi

Co zrobić, gdy okaże się, że ocena jest niekompletna?

Uzupełnić ją i opatrzyć nową datą przeprowadzenia oceny, a poprzednią wersję zachować. Nadpisywanie kart bez zachowania historii jest błędem osobnym: przy sprawie o chorobę zawodową po latach rozstrzyga to, jaki był stan wiedzy i jakie środki stosowano wtedy, a nie dziś. Jeżeli zmienia się treść oceny, trzeba też powtórzyć konsultację i przekazać pracownikom zaktualizowaną informację o ryzyku.

Podstawa: art. 226 i art. 237^11a § 1 pkt 2 Kodeksu pracy

Czy lepiej mieć ocenę niedoskonałą, czy nie mieć jej wcale?

Zawsze lepiej mieć. Brak oceny jest naruszeniem art. 226 wprost i praktycznie uniemożliwia wykazanie, że pracodawca dopełnił obowiązków profilaktycznych po wypadku. Ocena niekompletna jest zwykle podstawą do nakazu usunięcia uchybień w ustalonym terminie, a więc do poprawienia, a nie do wstrzymania działalności. Nie jest to jednak argument za oceną pozorną: dokument, który nie odpowiada rzeczywistości, bywa oceniany surowiej niż braki formalne.

Czy ocena zrobiona przez firmę zewnętrzną chroni pracodawcę?

Nie zdejmuje z niego odpowiedzialności. Kodeks pracy stanowi wprost, że na zakres odpowiedzialności pracodawcy nie wpływa powierzenie wykonywania zadań służby bhp specjalistom spoza zakładu pracy. Umowa może kształtować rozliczenia między stronami, ale wobec inspektora pracy i wobec pracownika odpowiada pracodawca. Praktyczny wniosek: ocenę wykonaną przez podmiot zewnętrzny trzeba przeczytać i sprawdzić, czy opisuje ten zakład.

Podstawa: art. 207 § 1 Kodeksu pracy

Powrót do strony głównej