Przy czynnikach biologicznych ocena ryzyka jest ustawiona w przepisie inaczej niż zwykle: poprzedza wybór środka zapobiegawczego, a nie następuje po nim. To rozstrzygnięcie o kolejności, nie detal redakcyjny, i jest pierwszą rzeczą, o którą pyta kontrola. Ta strona podaje skrót; pełne opracowanie tematu jest w osobnym serwisie.
Kogo dotyczy
Załącznik nr 2 do rozporządzenia wymienia osiem pozycji prac narażających pracowników na działanie czynników biologicznych. Siedem wskazuje branże z nazwy: produkcja żywności, rolnictwo, kontakt ze zwierzętami lub produktami pochodzenia zwierzęcego, jednostki ochrony zdrowia, laboratoria, gospodarka odpadami i oczyszczanie ścieków.
Pozycja ósma odwraca kierunek rozumowania. Obejmuje każdą inną pracę, jeżeli wynik oceny ryzyka wskazuje, że czynniki biologiczne mogą być obecne w środowisku pracy. To ocena ryzyka rozstrzyga więc o przynależności do wykazu, a nie odwrotnie. Zakład spoza wymienionych branż nie może uznać, że przepis go nie dotyczy, dopóki nie przeprowadzi oceny.
Podstawa: § 3 oraz załącznik nr 2 do rozporządzenia Ministra Zdrowia z 22 kwietnia 2005 r. o szkodliwych czynnikach biologicznych, t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 103
Cztery grupy zagrożenia
Cała konstrukcja przepisu stoi na tym, do której grupy zakwalifikowany jest czynnik. Grupa łączy trzy cechy: czy czynnik wywołuje chorobę, jak łatwo rozprzestrzenia się w populacji ludzkiej i czy istnieją skuteczne metody profilaktyki lub leczenia.
| Grupa | Co uruchamia |
|---|---|
| Grupa 1 | przy narażeniu wyłącznie na czynnik grupy 1 stosuje się zwykłe przepisy bhp, bez środków z tego rozporządzenia |
| Grupa 2 | ocena ryzyka, środki zapobiegawcze, szkolenie, higiena oraz zgłoszenie pierwszego użycia do inspektora sanitarnego przy użyciu w celach naukowo-badawczych, diagnostycznych lub przemysłowych |
| Grupy 3 i 4 | dodatkowo oba rejestry: rejestr prac i rejestr pracowników, plan postępowania na wypadek awarii oraz wymagany stopień hermetyczności |
Brak czynnika w wykazie nie oznacza grupy 1. Uwagi wprowadzające do załącznika nr 1 mówią to wprost, a przepis nakazuje przy mikroorganizmach o nieustalonej przynależności gatunkowej, co do których istnieje podejrzenie chorobotwórczości, stosować środki przewidziane dla najwyższej grupy zagrożenia. To odwrotność domniemania, którym posługuje się większość opracowań w sieci.
Podstawa: uwaga wprowadzająca nr 2 do załącznika nr 1 oraz § 4 ust. 4 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Elementy oceny ryzyka
Przepis wymienia cztery elementy, a w zakładach opieki zdrowotnej i zakładach leczniczych dla zwierząt dokłada trzy dalsze.
| Element | Uwaga praktyczna |
|---|---|
| Klasyfikacja i wykaz szkodliwych czynników biologicznych | ocena bez nazw czynników i bez grup zagrożenia jest najczęstszym brakiem przy kontroli |
| Rodzaj, stopień oraz czas trwania narażenia | trzy odrębne ustalenia; osobna strona o tym elemencie |
| Informacje o działaniu i o chorobach | potencjalne działanie alergizujące lub toksyczne, choroba mogąca wystąpić w następstwie pracy oraz choroba już stwierdzona, mająca bezpośredni związek z pracą |
| Wskazówki organów | inspekcji sanitarnej, Państwowej Inspekcji Pracy oraz jednostek służby medycyny pracy; rzadki przypadek, w którym stanowisko organu jest elementem oceny z mocy przepisu |
Podstawa: § 5 ust. 1 i 2 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Definicja szkodliwego czynnika biologicznego obejmuje trzy skutki: zakażenie, alergię i zatrucie. Ocena opisująca wyłącznie zakażenie pomija dwie trzecie zakresu przepisu. Oznaczenia dodatkowe w wykazie, wskazujące możliwe efekty alergiczne oraz wytwarzanie toksyn, są w załączniku właśnie po to.
Ocena powinna być aktualizowana w szczególności w odniesieniu do zmian mających znaczenie dla zdrowia pracowników w miejscu pracy.
Podstawa: § 6 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Brak wartości dopuszczalnych
Dla czynników biologicznych nie ma żadnej wartości dopuszczalnej. Nie ustanawia jej ani rozporządzenie o najwyższych dopuszczalnych stężeniach i natężeniach, ani rozporządzenie o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych. Ustalenie stopnia narażenia opiera się więc na klasyfikacji czynnika, ilości materiału, sposobie wykonywania pracy i skuteczności hermetyzacji, a nie na liczbie z pomiaru odniesionej do normy. Metoda oceny ryzyka oparta wyłącznie na krotności przekroczenia wartości dopuszczalnej nie nadaje się do tych czynników.
Co wynika z oceny
-
Próba uniknięcia czynnika
Jeżeli rodzaj prowadzonej działalności na to pozwala, pracodawca unika stosowania szkodliwego czynnika biologicznego, zastępując go czynnikiem, który zgodnie z warunkami używania nie jest niebezpieczny albo jest mniej niebezpieczny. Zastosowanie środków zapobiegawczych z tego obowiązku nie zwalnia, a sam wniosek o niemożliwości zastąpienia jest ustaleniem faktu i powinien być udokumentowany.
Podstawa: § 7 pkt 1 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
-
Ograniczenie liczby narażonych i projektowanie procesu
Dwa odrębne obowiązki, które w praktyce znikają najczęściej: ograniczenie liczby pracowników narażonych lub potencjalnie narażonych oraz projektowanie procesu pracy tak, żeby uniknąć uwalniania się czynnika albo je zminimalizować.
-
Środki ochrony zbiorowej, potem indywidualnej
Ta sama hierarchia co w części ogólnej. Odwrotna kolejność, czyli rozdanie rękawic i masek zamiast zmiany organizacji pracy, jest najczęstszym zarzutem przy kontroli.
-
Rejestry przy grupach 3 i 4
Rejestr prac i rejestr pracowników. Kodeks pracy formułuje obowiązek rejestrowy ogólnie, a zawężenie do dwóch najwyższych grup wynika dopiero z rozporządzenia. Odwrotnie jest przy zgłoszeniu do inspektora sanitarnego, które obejmuje grupy od 2 do 4.
Podstawa: art. 2221 § 2 Kodeksu pracy, § 7 pkt 2 i 14 oraz § 8 ust. 1 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Pełne opracowanie tematu
Otwórz serwis o szkodliwych czynnikach biologicznych
Siedemnaście stron merytorycznych, wyszukiwarka pełnego wykazu z załącznika nr 1 obejmująca 518 czynników, cztery pakiety wzorów dokumentów i trzy arkusze, w tym karta oceny ryzyka biologicznego.
Pytania i odpowiedzi
Czy trzeba mierzyć stężenie bakterii albo pleśni w powietrzu?
Nie ma wartości, do której można byłoby odnieść taki wynik, bo dla czynników biologicznych przepisy nie ustanawiają żadnych wartości dopuszczalnych. Rozporządzenie przewiduje badania na obecność czynnika, ale warunkowo i w innym celu niż porównanie z normą. Badanie mikrobiologiczne bywa użyteczne jako materiał pomocniczy, na przykład przy ocenie skuteczności wentylacji, ale nie zastępuje oceny ryzyka ani nie jest jej obowiązkowym elementem.
Czy sprzątanie biura wymaga oceny ryzyka biologicznego?
Sprzątanie nie występuje w wykazie prac z nazwy, więc trafia do pozycji ósmej: jest objęte przepisami, jeżeli wynik oceny ryzyka wskazuje na możliwą obecność czynników biologicznych. W sprzątaniu placówek ochrony zdrowia taki wynik jest regułą, a w sprzątaniu biura zwykle nie. Rozstrzyga to więc sama ocena, a nie nazwa stanowiska.
Podstawa: pozycja 8 załącznika nr 2 do rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Czy ocena ryzyka biologicznego może być częścią zwykłej karty oceny?
Może, o ile zawiera wszystkie elementy wymagane rozporządzeniem: klasyfikację i wykaz czynników, rodzaj, stopień oraz czas trwania narażenia, informacje o działaniu i chorobach oraz wskazówki organów. W praktyce łatwiej prowadzić ją jako odrębną kartę albo wyraźnie wydzieloną część karty, bo tylko wtedy widać, że przepis szczegółowy został wykonany, a nie jedynie ogólny.
Podstawa: § 5 ust. 1 rozporządzenia o czynnikach biologicznych oraz § 39a ust. 3 ogólnych przepisów bhp
Ocena ryzyka biologicznego i dokumentacja
Identyfikacja czynników na stanowiskach, ustalenie grup zagrożenia, ocena ryzyka biologicznego, oba rejestry, zgłoszenia do inspekcji sanitarnej oraz procedury i instrukcje stanowiskowe. Na miejscu i zdalnie.