Cztery grupy czynników fizycznych mają w Polsce własne rozporządzenia, a każde z nich podaje własną listę rzeczy, które ocena ryzyka musi uwzględnić. Wspólny jest punkt wyjścia: pomiar odniesiony do wartości dopuszczalnej. Osobno stoją stanowiska z monitorami ekranowymi, dla których przepis wymaga odrębnej „oceny warunków pracy”, niebędącej tym samym co ocena ryzyka.
Przegląd czynników i aktów
| Czynnik | Akt | Stan |
|---|---|---|
| Hałas i drgania mechaniczne | rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z 5 sierpnia 2005 r. | Dz. U. z 2005 r. poz. 1318, obowiązujący, bez tekstu jednolitego i bez nowelizacji |
| Pola elektromagnetyczne | rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 29 czerwca 2016 r. | t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 331 |
| Promieniowanie optyczne | rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 27 maja 2010 r. | t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 1619 |
| Mikroklimat i wartości dopuszczalne czynników fizycznych | rozporządzenie o najwyższych dopuszczalnych stężeniach i natężeniach z 12 czerwca 2018 r. | Dz. U. z 2018 r. poz. 1286, ze zm., ostatnia od ; brak tekstu jednolitego |
| Temperatura w pomieszczeniach i na otwartej przestrzeni | ogólne przepisy bhp, § 30 oraz § 30a | § 30a dodany rozporządzeniem z 9 lipca 2026 r. (Dz. U. poz. 927), obowiązuje od |
| Monitory ekranowe | rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 1 grudnia 1998 r. | t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 58; poważnie zmienione w 2023 r. |
| Badania i pomiary czynników szkodliwych | rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2 lutego 2011 r. | t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 949 |
Hałas i drgania mechaniczne
Rozporządzenie z 2005 r. jest w tym obszarze aktem najbardziej rozbudowanym. Rozdziela dwa obowiązki, które łatwo pomylić: pomiary i porównanie z wartościami (§ 3) oraz ocenę ryzyka (§ 4).
| Paragraf | Treść |
|---|---|
| § 3 ust. 1 | pracodawca dokonuje pomiarów wielkości charakteryzujących hałas lub drgania mechaniczne oraz porównuje wyniki z wartościami NDN i wartościami progów działania |
| § 3 ust. 3 | w przypadku przekroczenia wartości progów działania pracodawca planuje i podejmuje działania zmniejszające ryzyko zawodowe |
| § 4 ust. 1 | pracodawca ocenia ryzyko zawodowe związane z narażeniem, wynikające z cech miejsca pracy oraz ze stosowanych w konkretnych warunkach środków lub procesów pracy, z uwzględnieniem kilkunastu wymienionych elementów |
Podstawa: § 3 i § 4 rozporządzenia Ministra Gospodarki i Pracy z 5 sierpnia 2005 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach związanych z narażeniem na hałas lub drgania mechaniczne
Pełne wyliczenie elementów oceny opisuje strona o charakterze, stopniu i czasie narażenia. Tutaj trzy z nich, które w praktyce znikają najczęściej: czas pracy w godzinach nadliczbowych, interakcje między hałasem a substancjami o działaniu szkodliwym na narząd słuchu oraz pośrednie skutki wynikające z zakłócania przez hałas odbioru sygnałów bezpieczeństwa.
Wartości NDN i progi działania
To dwie różne wielkości i dwa różne skutki przekroczenia. Wartości NDN, czyli dopuszczalne wartości wielkości charakteryzujących hałas lub drgania, określa rozporządzenie o najwyższych dopuszczalnych stężeniach i natężeniach; dla kobiet w ciąży i pracowników młodocianych wynikają one z odrębnych wykazów prac wzbronionych. Wartości progów działania, liczone bez uwzględniania skutków stosowania środków ochrony indywidualnej, podaje załącznik do rozporządzenia o hałasie i drganiach. Progi są niższe: ich przekroczenie nie jest jeszcze przekroczeniem normy, tylko uruchamia obowiązek planowania i podejmowania działań.
Podstawa: § 2 pkt 8 i 9 oraz § 3 ust. 3 rozporządzenia o hałasie i drganiach mechanicznych
Praktyczny wniosek dla karty oceny: wynik pomiaru trzeba odnieść do obu wielkości. Ocena, w której stoi tylko „poniżej NDN”, nie rozstrzyga, czy powstał obowiązek z § 3 ust. 3, a to on jest w praktyce częściej aktualny.
Ważne jest też pojęcie narażenia indywidualnego: rozporządzenie definiuje je jako rzeczywisty poziom narażenia pracownika, po uwzględnieniu tłumienia uzyskanego dzięki środkom ochrony indywidualnej. Progi działania liczy się bez tego tłumienia, a narażenie indywidualne z nim, więc obie wielkości opisują co innego i nie wolno ich mylić.
Podstawa: § 2 pkt 6 i 9 rozporządzenia o hałasie i drganiach mechanicznych
Program działań organizacyjno-technicznych
Przy hałasie i drganiach ocena ryzyka uruchamia obowiązek, którego w części ogólnej przepisów bhp nie ma: sporządzenie i wprowadzenie w życie programu działań organizacyjno-technicznych. Nie jest to lista dobrych praktyk, tylko dokument, którego rozporządzenie wymaga wprost, a inspektor pracy ma prawo go zażądać.
Program powstaje na podstawie oceny ryzyka, a nie zamiast niej. Przepis mówi: „na podstawie oceny ryzyka zawodowego, o której mowa w § 4”. Ocena bez programu i program bez oceny są tak samo niepełne.
Dwa progi uruchamiające są różne dla hałasu i dla drgań, i to jest miejsce, w którym najłatwiej o błąd.
| Czynnik | Próg uruchamiający |
|---|---|
| Hałas | osiągnięcie lub przekroczenie wartości NDN |
| Drgania mechaniczne | osiągnięcie lub przekroczenie wartości progów działania, a więc wcześniej niż przy hałasie |
Podstawa: § 5 ust. 2 rozporządzenia o hałasie i drganiach mechanicznych
Program dostosowuje się przy tym do potrzeb pracowników należących do grup szczególnego ryzyka, czyli osób podlegających szczególnej ochronie zdrowia, w szczególności kobiet w ciąży i pracowników młodocianych. To odrębne zdanie tego samego ustępu, w praktyce pomijane.
Rozporządzenie podaje siedem rodzajów działań, które program ma uwzględnić w szczególności. Wyliczenie jest ułożone tak samo jak hierarchia środków: od unikania procesu do organizacji pracy.
| Punkt | Działanie |
|---|---|
| pkt 1 | unikanie procesów lub metod pracy powodujących narażenie i zastępowanie ich innymi, stwarzającymi mniejsze narażenia |
| pkt 2 | dobieranie środków pracy właściwie zaprojektowanych pod względem ergonomicznym, o możliwie najniższym poziomie emisji |
| pkt 3 | ograniczanie narażenia środkami technicznymi: przy hałasie obudowy dźwiękoizolacyjne, kabiny dźwiękoszczelne, tłumiki, ekrany i materiały dźwiękochłonne, a przy drganiach materiały i układy izolujące i tłumiące drgania, w tym amortyzowane siedziska, uchwyty i rękawice antywibracyjne |
| pkt 4 | projektowanie miejsc pracy i rozmieszczanie stanowisk w sposób umożliwiający izolację od źródeł oraz ograniczający jednoczesne oddziaływanie wielu źródeł na pracownika |
| pkt 5 | konserwowanie środków pracy, obiektów budowlanych, urządzeń oraz układów izolujących i tłumiących, a także innych środków ochrony zbiorowej |
| pkt 6 | informowanie i szkolenie pracowników w zakresie poprawnego i bezpiecznego posługiwania się środkami pracy |
| pkt 7 | ograniczanie czasu i poziomu narażenia oraz liczby osób narażonych przez właściwą organizację pracy, w szczególności skrócony czas pracy, przerwy w pracy i rotację na stanowiskach |
Podstawa: § 5 ust. 3 rozporządzenia o hałasie i drganiach mechanicznych
Punkt siódmy jest tym miejscem, w którym „działania organizacyjne” przestają być hasłem, a stają się nazwanym środkiem: skrócenie czasu, przerwa i rotacja. Warto go cytować w planie działań, bo to on pozwala uzasadnić rozwiązanie, które nie wymaga nakładu na urządzenia.
Co dochodzi obok programu
- Ochronniki słuchu na dwóch poziomach. Po przekroczeniu progów działania pracodawca udostępnia środki ochrony indywidualnej słuchu. Po osiągnięciu lub przekroczeniu wartości NDN udostępnia je oraz nadzoruje prawidłowość ich stosowania. Dobiera się je w sposób eliminujący ryzyko uszkodzenia słuchu albo zmniejszający je do najniższego poziomu możliwego w danych warunkach.
- Dwa wyjątki od obowiązku udostępnienia. Nie stosuje się go do prac, przy których stosowanie ochronników przez cały czas mogłoby spowodować większe zagrożenie niż rezygnacja z nich, wykonywanych w szczególności przez prowadzących akcję ratowniczą oraz kierujących pojazdami po drogach publicznych i po drogach zakładowych, a także do prac wykonywanych przez artystów wykonawców widowisk muzycznych i rozrywkowych.
- Znaki i strefy. Miejsca, w których hałas przekracza wartości NDN, oznacza się znakami bezpieczeństwa, a strefy z takimi miejscami wydziela i ogranicza do nich dostęp, jeżeli jest to technicznie wykonalne i uzasadnione ryzykiem.
- Pomieszczenie odpoczynku. Poziom hałasu w pomieszczeniu przeznaczonym na odpoczynek pracownika nie może przekraczać wartości dopuszczalnych dla pomieszczeń administracyjno-biurowych.
Podstawa: § 6 ust. 1 do 3 oraz § 7 rozporządzenia o hałasie i drganiach mechanicznych
Pola elektromagnetyczne
Rozporządzenie z 2016 r. wprowadza własną siatkę pojęć, opartą na poziomach interwencyjnych i granicznych, oraz odrębne wymagania wobec pracowników szczególnie chronionych. Dla oceny ryzyka najważniejsze są trzy rzeczy.
- Strefy ochronne. Przestrzeń wokół źródła dzieli się według poziomów pola, a z podziału wynikają zasady dostępu i czasu przebywania. Ocena ryzyka powinna wskazywać, w której strefie znajduje się stanowisko.
- Pracownicy szczególnie chronieni. Odrębne wymagania dotyczą kobiet w ciąży, młodocianych oraz osób z implantami i innymi wyrobami medycznymi, dla których pole elektromagnetyczne jest zagrożeniem niezależnym od poziomu dopuszczalnego dla ogółu pracowników.
- Skutki pośrednie. Zapłon materiałów wybuchowych, indukowanie prądów kontaktowych, zakłócanie pracy urządzeń. Są to zagrożenia dla bezpieczeństwa, a nie tylko dla zdrowia, i w karcie oceny należą do czynników niebezpiecznych.
Podstawa: rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 29 czerwca 2016 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach związanych z narażeniem na pole elektromagnetyczne, t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 331
Promieniowanie optyczne
Dotyczy promieniowania nadfioletowego, widzialnego i podczerwonego ze źródeł sztucznych, w tym spawania, obróbki laserowej, lamp przemysłowych i urządzeń medycznych. Ocena ryzyka opiera się na porównaniu z maksymalnymi dopuszczalnymi ekspozycjami i wymaga uwzględnienia poziomu, zakresu widmowego oraz czasu ekspozycji.
Dla oceny ryzyka istotne jest to, że promieniowanie optyczne działa na dwa różne narządy: oczy i skórę, a środki ochrony dobiera się osobno dla każdego z nich. Karta wymieniająca wyłącznie ochronę wzroku pomija połowę zagrożenia.
Podstawa: rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 27 maja 2010 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach związanych z ekspozycją na promieniowanie optyczne, t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 1619
Promieniowanie słoneczne nie jest objęte tym rozporządzeniem. Akt dotyczy źródeł sztucznych. Narażenie na promieniowanie nadfioletowe przy pracy na otwartej przestrzeni jest zagrożeniem realnym i powinno znaleźć się w ocenie ryzyka, ale jego podstawą jest ogólny obowiązek ochrony zdrowia i życia pracowników, a nie przepisy o promieniowaniu optycznym. Od 2027 r. dochodzi tu jeszcze obowiązek rozwiązań organizacyjnych przy temperaturze powyżej 25 °C na otwartej przestrzeni.
Podstawa: art. 207 § 2 Kodeksu pracy oraz § 30a ust. 4 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Mikroklimat gorący i zimny
Mikroklimat jest w polskim prawie regulowany w trzech miejscach naraz i dopiero razem dają one pełny obraz.
| Warstwa | Co reguluje |
|---|---|
| Wartości dopuszczalne | wskaźniki mikroklimatu gorącego i zimnego określone w rozporządzeniu o NDS i NDN; są przedmiotem badań i pomiarów |
| Wymagania dla pomieszczeń | § 30 ogólnych przepisów bhp: nie niżej niż 14 °C, a przy lekkiej pracy fizycznej i w pomieszczeniach biurowych nie niżej niż 18 °C; § 31 do § 37: zabezpieczenie przed emisją ciepła, wentylacja, wymagania dla klimatyzacji |
| Progi temperatury od 2027 r. | § 30a: górne progi 35 °C i 32 °C oraz progi obowiązku działań 28 °C i 25 °C, wraz z trybem konsultacji i opinii lekarza |
Podstawa: rozporządzenie o NDS i NDN, ze zm.; § 30 do § 37 oraz § 30a rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Do tego dochodzą profilaktyczne posiłki i napoje, których progi częściowo pokrywają się z progami z § 30a. Pełne omówienie jest na stronie o temperaturze w pracy.
Monitory ekranowe
Rozporządzenie o pracy przy monitorach ekranowych nakłada obowiązek, który nie jest oceną ryzyka, choć ją przypomina: ocenę warunków pracy w pięciu wskazanych aspektach.
| Aspekt | Zakres |
|---|---|
| Organizacja stanowisk | rozmieszczenie elementów wyposażenia w sposób zapewniający spełnienie wymagań bhp |
| Stan wyposażenia | zapewnienie bezpieczeństwa pracy, w tym ochrona przed porażeniem prądem elektrycznym |
| Obciążenie wzroku i układu ruchu | obciążenie narządu wzroku oraz układu mięśniowo-szkieletowego pracowników |
| Czynniki fizyczne | obciążenie czynnikami fizycznymi, w tym szczególnie nieodpowiednim oświetleniem |
| Obciążenie psychiczne | obciążenie psychiczne pracowników wynikające ze sposobu organizacji pracy |
Podstawa: § 5 ust. 1 rozporządzenia w sprawie bhp na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe, t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 58
Ocenę przeprowadza się w szczególności dla nowo tworzonych stanowisk oraz po każdej zmianie organizacji i wyposażenia, a na jej podstawie pracodawca podejmuje działania mające na celu usunięcie stwierdzonych zagrożeń i uciążliwości. Pracodawca informuje pracowników o wszystkich aspektach ochrony zdrowia i bezpieczeństwa na tych stanowiskach, w tym o wynikach tej oceny.
Podstawa: § 5 ust. 2 oraz § 6 pkt 1 rozporządzenia o pracy przy monitorach ekranowych
Trzy rzeczy zmienione w 2023 r., o których warto pamiętać przy ocenie. Rozporządzenie zmieniające z 18 października 2023 r. (Dz. U. poz. 2367), obowiązujące od , rozszerzyło definicję stanowiska pracy o mysz i inne urządzenia wejściowe, oprogramowanie z interfejsem dla użytkownika oraz krzesło i stół; objęło systemy przenośne używane co najmniej przez połowę dobowego wymiaru czasu pracy; a przy okularach korygujących wzrok dopisało szkła kontaktowe jako równorzędną możliwość. Stanowiska utworzone przed 17 listopada 2023 r. pracodawcy mieli dostosować do nowych wymagań w terminie sześciu miesięcy od wejścia nowelizacji w życie, czyli do Termin ten minął i przepisy przejściowe nie dają dziś żadnej ulgi.
Podstawa: § 2 pkt 2 i 4, § 3 pkt 4 oraz § 8 ust. 2 rozporządzenia o pracy przy monitorach ekranowych, w brzmieniu nadanym w 2023 r.; termin dostosowania z § 2 rozporządzenia zmieniającego (Dz. U. z 2023 r. poz. 2367)
Osobno przepis reguluje przerwy: pracodawca zapewnia łączenie przemienne pracy przy monitorze z innymi rodzajami prac przy nieprzekraczaniu godziny nieprzerwanej pracy przy monitorze albo co najmniej pięciominutową przerwę wliczaną do czasu pracy po każdej godzinie pracy przy obsłudze monitora. To środek organizacyjny, który powinien wprost pojawić się w karcie oceny dla stanowiska biurowego.
Podstawa: § 7 rozporządzenia o pracy przy monitorach ekranowych
Częstotliwość badań i pomiarów
Tryb, metody, rodzaj i częstotliwość pomiarów określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2 lutego 2011 r., którego obowiązujący tekst jednolity ogłoszono Zasada ogólna jest taka, że częstotliwość zależy od krotności przekroczenia wartości dopuszczalnej: im wynik bliższy normy albo wyższy, tym częstsze pomiary.
Dla oceny ryzyka wynika stąd praktyczny wniosek: harmonogram pomiarów i harmonogram przeglądu ocen ryzyka warto zsynchronizować, bo każdy nowy wynik pomiaru jest nową daną wejściową oceny.
Podstawa: rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy, t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 949
Pytania i odpowiedzi
Czy ocena warunków pracy przy monitorach zastępuje ocenę ryzyka?
Nie. To dwa odrębne obowiązki z dwóch różnych aktów. Ocena ryzyka zawodowego wynika z art. 226 Kodeksu pracy i § 39a ogólnych przepisów bhp i ma zawierać elementy wymienione w § 39a ust. 3. Ocena warunków pracy z § 5 rozporządzenia o monitorach ekranowych dotyczy pięciu wskazanych aspektów i uruchamia własny obowiązek informacyjny. W praktyce najprościej jest połączyć je w jednym dokumencie, wyraźnie oznaczając, która część odpowiada któremu przepisowi.
Podstawa: art. 226 Kodeksu pracy, § 39a ogólnych przepisów bhp, § 5 i § 6 rozporządzenia o monitorach ekranowych
Kto jest pracownikiem w rozumieniu przepisów o monitorach ekranowych?
Rozporządzenie ma własną definicję: pracownikiem jest każda osoba zatrudniona przez pracodawcę, w tym praktykant i stażysta, użytkująca w czasie pracy monitor ekranowy co najmniej przez połowę dobowego wymiaru czasu pracy. Kryterium jest więc czasowe, a zakres podmiotowy szerszy niż samo pojęcie pracownika z Kodeksu pracy. Osoba pracująca przy monitorze przez dwie godziny dziennie nie jest objęta tym rozporządzeniem, ale jej stanowisko nadal podlega ogólnej ocenie ryzyka.
Podstawa: § 2 pkt 4 rozporządzenia o monitorach ekranowych
Czy laptop jest stanowiskiem z monitorem ekranowym?
Po zmianie z 2023 r. tak, jeżeli jest używany na danym stanowisku pracy co najmniej przez połowę dobowego wymiaru czasu pracy. Wcześniejsze brzmienie wyłączało systemy przenośne szerzej. Wyłączone pozostają między innymi kabiny kierowców i kabiny sterownicze maszyn i pojazdów, systemy komputerowe na pokładach środków transportu oraz urządzenia z małymi ekranami do prezentacji danych lub wyników pomiarów.
Podstawa: § 3 pkt 4 rozporządzenia o monitorach ekranowych, w brzmieniu nadanym w 2023 r.
Czy trzeba mierzyć hałas w biurze?
Obowiązek pomiarów dotyczy czynników szkodliwych występujących na stanowisku i jest uruchamiany przez rozpoznanie takiego czynnika, a nie przez rodzaj pomieszczenia. W typowym biurze poziom hałasu jest daleki od wartości dopuszczalnych, więc pomiary zwykle nie są prowadzone. Nie znaczy to jednak, że hałas znika z oceny ryzyka: przy pracy przy monitorze przepis wprost każe ocenić obciążenie czynnikami fizycznymi, a hałas przeszkadzający w koncentracji jest czynnikiem uciążliwym, który powinien znaleźć się w karcie.
Podstawa: art. 227 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy, § 5 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia o monitorach ekranowych
Ocena ryzyka przy czynnikach fizycznych
Odniesienie wyników pomiarów do wartości dopuszczalnych i do progów działania, uwzględnienie elementów wymaganych przez rozporządzenia szczegółowe, ocena warunków pracy na stanowiskach z monitorami ekranowymi oraz przygotowanie na progi temperatury od 2027 r.