W 2024 r. cały ten obszar został przebudowany: Kodeks pracy dopisał do czynników rakotwórczych i mutagennych substancje reprotoksyczne, a rozporządzenie wykonawcze wydano od nowa, uchylając akt z 2012 r. Oceny ryzyka i rejestry powołujące poprzednie rozporządzenie odsyłają dziś do przepisu, którego nie ma.
Co zmieniło się w 2024 r.
| Element | Stan |
|---|---|
| Zmiana ustawowa | art. 222 Kodeksu pracy otrzymał nowe brzmienie ustawą z 23 maja 2024 r. (Dz. U. poz. 878), która weszła w życie ; kategoria objęła substancje reprotoksyczne |
| Nowe rozporządzenie | rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 lipca 2024 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym w środowisku pracy, Dz. U. poz. 1126 |
| Poprzedni akt | rozporządzenie z 24 lipca 2012 r. wraz z tekstem jednolitym z 2021 r. utraciło moc; opracowania powołujące Dz. U. z 2021 r. poz. 2235 są nieaktualne |
| Tekst jednolity nowego aktu | na dzień sprawdzenia brak; obowiązuje ogłoszenie pierwotne |
Podstawa: art. 222 § 1 do 3 Kodeksu pracy oraz rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 lipca 2024 r. (Dz. U. poz. 1126). Stan sprawdzony w rejestrze Sejmu 23 sierpnia 2026 r.
Cztery pojęcia, które trzeba rozróżnić
Rozporządzenie definiuje je osobno, bo z każdego wynikają inne obowiązki, a przy reprotoksycznych inne okresy przechowywania rejestrów.
| Pojęcie | Definicja w skrócie |
|---|---|
| Czynnik o działaniu rakotwórczym | substancja albo mieszanina spełniająca kryteria klasyfikacji jako rakotwórcza kategorii 1A lub 1B zgodnie z rozporządzeniem nr 1272/2008, a także czynnik lub proces technologiczny wymieniony w załączniku nr 1 do rozporządzenia |
| Czynnik o działaniu mutagennym | substancja albo mieszanina działająca mutagennie na komórki rozrodcze kategorii 1A lub 1B, a także czynnik lub proces technologiczny z załącznika nr 1 |
| Substancja o działaniu reprotoksycznym | substancja albo mieszanina działająca szkodliwie na rozrodczość kategorii 1A lub 1B zgodnie z rozporządzeniem nr 1272/2008 |
| Nieprogowa i progowa substancja reprotoksyczna | nieprogowa to taka, dla której nie istnieje bezpieczny poziom narażenia; progowa to taka, dla której taki poziom istnieje. Przypisanie do jednej z tych grup wynika z przepisów wydanych na podstawie art. 228 § 3 Kodeksu pracy, czyli z rozporządzenia o NDS i NDN |
Podstawa: § 2 rozporządzenia o czynnikach rakotwórczych, mutagennych lub reprotoksycznych
Obowiązki pracodawcy
-
Zastąpienie w pierwszej kolejności
W razie zatrudniania pracownika w warunkach narażenia pracodawca zastępuje te substancje, mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne mniej szkodliwymi dla zdrowia, a dopiero gdy to niemożliwe, stosuje inne dostępne środki ograniczające stopień narażenia, przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki.
Podstawa: art. 222 § 1 Kodeksu pracy
-
Pomiary
Pracodawca wykonuje pomiary substancji, mieszanin lub czynników w trybie i z częstotliwością określonymi w przepisach o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy.
Podstawa: § 4 ust. 1 rozporządzenia oraz rozporządzenie o badaniach i pomiarach, t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 949
-
Ocena ryzyka z uwzględnieniem braku bezpiecznego poziomu
Przy substancjach reprotoksycznych innych niż nieprogowe i progowe pracodawca, dokonując oceny ryzyka zawodowego, uwzględnia możliwość, że dla takiej substancji nie istnieje bezpieczny poziom narażenia, i zapewnia wprowadzenie odpowiednich środków.
Podstawa: § 4 ust. 5 rozporządzenia o czynnikach rakotwórczych
-
Środki organizacyjne i techniczne
Rozporządzenie wymienia je szczegółowo: ograniczenie liczby narażonych, odgraniczenie miejsc zagrożonych i oznakowanie ich, w tym znakami zakazu palenia, plan działania w nagłych wypadkach mogących wyniknąć z nadmiernego narażenia, bezpieczne przechowywanie, przeładunek i transport w pojemnikach szczelnie zamkniętych i czytelnie oznakowanych oraz bezpieczne gromadzenie, przechowywanie i usuwanie odpadów.
Podstawa: § 5 rozporządzenia o czynnikach rakotwórczych
-
Informowanie i szkolenie
Pracodawca informuje o opakowaniach, zbiornikach i instalacjach zawierających te substancje oraz o wymaganiach dotyczących oznakowania i znaków ostrzegawczych, a także przeprowadza okresowe szkolenia obejmujące ryzyko dla zdrowia wynikające z oceny narażenia, dodatkowe ryzyko wynikające z palenia tytoniu, środki ostrożności służące ograniczeniu narażenia, wymagania higieniczne, konieczność używania środków ochrony indywidualnej, w tym odzieży ochronnej, oraz działania zapobiegające wypadkom i działania podczas akcji ratowniczej.
Podstawa: § 11 pkt 1 i 2 rozporządzenia o czynnikach rakotwórczych
-
Dwa rejestry
Rejestr prac, których wykonywanie powoduje konieczność pozostawania w kontakcie z tymi czynnikami, oraz rejestr pracowników zatrudnionych przy tych pracach.
Podstawa: art. 222 § 2 Kodeksu pracy, § 6 i § 7 rozporządzenia o czynnikach rakotwórczych
Substancje nieprogowe i brak bezpiecznego poziomu
To jest najważniejsza konsekwencja tej regulacji dla metody oceny ryzyka. Przy substancji, dla której nie istnieje bezpieczny poziom narażenia, sam wynik pomiaru poniżej wartości dopuszczalnej nie pozwala uznać ryzyka za dopuszczalne. Ocena musi wtedy prowadzić do wniosku o dalszym ograniczaniu narażenia, a nie do zamknięcia sprawy. Metoda punktowa, w której ryzyko przy stężeniu poniżej normy zawsze wychodzi małe, nie nadaje się do tych substancji bez modyfikacji.
Podstawa: § 2 pkt 4 i § 4 ust. 5 rozporządzenia o czynnikach rakotwórczych
Dwa rejestry i okresy przechowywania
| Zagadnienie | Treść |
|---|---|
| Rejestr prac | wykaz procesów technologicznych i prac, w których występują substancje, mieszaniny, czynniki lub procesy o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym, wraz z danymi wymaganymi w § 6 |
| Rejestr pracowników | data wpisu, imię i nazwisko pracownika oraz jego stanowisko pracy, numer PESEL, a w razie jego braku numer dokumentu potwierdzającego tożsamość |
| Przechowywanie: czynniki rakotwórcze lub mutagenne | 40 lat po ustaniu narażenia na te czynniki |
| Przechowywanie: substancje reprotoksyczne niebędące jednocześnie rakotwórczymi ani mutagennymi | 5 lat po ustaniu narażenia na te substancje |
| Likwidacja zakładu | pracodawca przekazuje rejestry właściwemu państwowemu wojewódzkiemu inspektorowi sanitarnemu, a w jednostkach podległych Ministrowi Obrony Narodowej odpowiednio innemu wskazanemu organowi |
Podstawa: § 6, § 7 i § 8 rozporządzenia o czynnikach rakotwórczych, mutagennych lub reprotoksycznych
Różnica między czterdziestoma a pięcioma latami jest wprost uzależniona od klasyfikacji substancji, więc ta klasyfikacja musi być w dokumentacji rozstrzygnięta i zapisana. Karta oceny ryzyka jest do tego naturalnym miejscem.
Wzory dokumentów o narażeniu
Rozporządzenie zawiera załącznik ze wzorem informacji o substancjach, mieszaninach, czynnikach lub procesach technologicznych o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym. Wzór jest podzielony na część ogólną i część szczegółową i pokazuje wprost, jakich danych oczekuje organ.
| Grupa danych | Zakres |
|---|---|
| Dane charakteryzujące stanowisko | nazwa stanowiska, liczba stanowisk danego typu, lokalizacja, rodzaj produkcji lub usług, liczba zatrudnionych na wszystkich zmianach z podziałem na mężczyzn i kobiety, w tym kobiety w wieku do 45 lat |
| Charakterystyka narażenia | droga narażenia (inhalacyjna, przez skórę), średni czas narażenia w godzinach na zmianę roboczą i w dniach na rok, informacja o wykonaniu pomiarów stężeń w powietrzu, nazwa substancji oznaczanej i rodzaj metody analitycznej |
| Poziom narażenia | najniższe i najwyższe stwierdzone średnie stężenie ważone czasem ośmiogodzinnego narażenia wraz z granicami przedziału ufności |
| Działania podjęte przez pracodawcę | między innymi biologiczne monitorowanie narażenia, profilaktyczne badania lekarskie oraz oszacowanie wielkości ryzyka zawodowego związanego z narażeniem, z podaniem, czy jest małe, średnie czy duże, dla każdego czynnika osobno |
Podstawa: załącznik nr 2 do rozporządzenia o czynnikach rakotwórczych, mutagennych lub reprotoksycznych
Wzór urzędowy sam wymaga podania wielkości ryzyka zawodowego dla każdego czynnika. To najmocniejszy praktyczny argument za tym, żeby ocena ryzyka przy tych czynnikach była prowadzona osobno dla każdej substancji, a nie zbiorczo dla stanowiska. Dokument przekazywany organowi wymaga tej informacji wprost, więc karta oceny musi ją zawierać.
Reprotoksyczne a ochrona rodzicielstwa
Dopisanie substancji reprotoksycznych do tej kategorii nie zastępuje przepisów o pracach wzbronionych kobietom w ciąży i karmiącym piersią; te obowiązują niezależnie i mają własny wykaz. Ocena ryzyka na stanowisku, na którym występują substancje reprotoksyczne, musi więc rozstrzygnąć dwie rzeczy naraz: obowiązki z rozporządzenia o czynnikach rakotwórczych oraz dopuszczalność zatrudnienia kobiety w ciąży lub karmiącej piersią. Szczegóły są na stronie o grupach chronionych.
Podstawa: art. 176 Kodeksu pracy oraz rozporządzenie Rady Ministrów z 3 kwietnia 2017 r. w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią (Dz. U. poz. 796)
Pytania i odpowiedzi
Czy dokumentacja powołująca rozporządzenie z 2012 r. jest nieważna?
Sama dokumentacja nie staje się nieważna, ale odsyła do aktu, który utracił moc, więc przy kontroli jest łatwym zarzutem i praktycznie zawsze wymaga poprawienia. Poza podstawą prawną trzeba sprawdzić treść: nowe rozporządzenie objęło substancje reprotoksyczne, których poprzednie nie znało, i wprowadziło odrębny, pięcioletni okres przechowywania rejestrów dla części z nich. Aktualizacja podstawy prawnej bez sprawdzenia zakresu substancji jest więc niewystarczająca.
Skąd wiadomo, czy substancja jest reprotoksyczna?
Z klasyfikacji zgodnej z rozporządzeniem nr 1272/2008: substancja działająca szkodliwie na rozrodczość kategorii 1A lub 1B. Informacja pochodzi z karty charakterystyki i z oznakowania opakowania. Podział na substancje nieprogowe i progowe wynika natomiast z przepisów wydanych na podstawie art. 228 § 3 Kodeksu pracy, czyli z rozporządzenia o najwyższych dopuszczalnych stężeniach i natężeniach.
Podstawa: § 2 pkt 3 do 5 rozporządzenia o czynnikach rakotwórczych, mutagennych lub reprotoksycznych
Czy szkolenie musi obejmować temat palenia tytoniu?
Tak, i jest to jeden z niewielu przypadków, w których przepis wymienia konkretne zagadnienie szkoleniowe z nazwy. Okresowe szkolenie pracownika ma obejmować ryzyko dla zdrowia wynikające z oceny narażenia oraz dodatkowe ryzyko, które wynika z palenia tytoniu, a także środki ostrożności służące ograniczeniu narażenia i wymagania higieniczne. Program szkolenia, w którym tego wątku nie ma, nie odpowiada brzmieniu przepisu.
Podstawa: § 5 rozporządzenia o czynnikach rakotwórczych, mutagennych lub reprotoksycznych
Dokumentacja narażenia na czynniki rakotwórczy i reprotoksyczne
Przegląd substancji pod kątem klasyfikacji, ocena ryzyka z uwzględnieniem braku bezpiecznego poziomu narażenia, oba rejestry, informacja dla organu według wzoru z rozporządzenia oraz program szkolenia obejmujący wymagane zagadnienia.