Przepis mówi krótko i szeroko: podczas oceny ryzyka zawodowego uwzględnia się wszystkie czynniki środowiska pracy występujące przy wykonywanych pracach oraz sposoby wykonywania prac. Drugi człon tego zdania bywa pomijany, a to on przesądza, że oceniamy nie samo stanowisko, tylko pracę na nim wykonywaną, razem z czynnościami, które zdarzają się raz na kwartał.
Trzy kategorie czynników z przepisu
Rozporządzenie o ogólnych przepisach bhp, opisując zawartość dokumentu oceny, wymienia „występujące na stanowisku niebezpieczne, szkodliwe i uciążliwe czynniki środowiska pracy”. Trzy kategorie, wszystkie wymagane.
| Kategoria | Typowy skutek | Przykłady |
|---|---|---|
| Niebezpieczne | uraz, czyli skutek nagły | ruchome elementy maszyn, ostre krawędzie, praca na wysokości, prąd elektryczny, ruch pojazdów, spadające przedmioty, powierzchnie gorące |
| Szkodliwe | choroba, czyli skutek odległy w czasie | hałas, drgania mechaniczne, pyły, substancje chemiczne, czynniki biologiczne, promieniowanie, mikroklimat gorący i zimny |
| Uciążliwe | obniżenie sprawności i samopoczucia, pośrednio wypadek albo choroba | wymuszona pozycja ciała, monotonia, praca w ustalonym z góry tempie, obciążenie psychiczne, niedostateczne oświetlenie, praca zmianowa |
Podstawa: § 39a ust. 3 pkt 1 lit. c rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Granice między kategoriami są płynne i to nie jest problem. Hałas o dużym natężeniu jest szkodliwy, a hałas przeszkadzający w odbiorze sygnałów bezpieczeństwa staje się okolicznością niebezpieczną. Ważne jest, żeby czynnik w ogóle znalazł się w karcie, a nie to, do której z trzech kolumn trafi. Przy hałasie przepis zresztą wprost każe uwzględnić pośrednie skutki wynikające z zakłócania sygnałów bezpieczeństwa i innych dźwięków, które pracownik powinien obserwować.
Podstawa: § 4 ust. 1 pkt 9 rozporządzenia o hałasie i drganiach mechanicznych
Skąd brać informacje
Identyfikacja oparta wyłącznie na wyobrażeniu osoby piszącej ocenę daje kartę, która pasuje do każdego zakładu i do żadnego. Poniżej źródła uporządkowane od najbardziej wiążących.
-
Sprawozdania z badań i pomiarów czynników szkodliwych
Jedyne źródło liczb, które przy części czynników jest obowiązkowe. Pracodawca przeprowadza badania i pomiary na swój koszt, rejestruje i przechowuje wyniki oraz udostępnia je pracownikom.
Podstawa: art. 227 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy
-
Karty charakterystyki substancji i mieszanin
Przy czynnikach chemicznych przepis nakazuje uwzględnić informacje otrzymane od dostawcy, w szczególności zawarte w karcie charakterystyki, a gdy to nie wystarcza, uzyskać informacje dodatkowe od dostawcy albo z innych dostępnych źródeł.
Podstawa: § 3 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
-
Dokumentacja techniczno-ruchowa i instrukcje producentów
Informacje o zagrożeniach resztkowych, o zasadach bezpiecznej obsługi i o wymaganych środkach ochrony. Przy hałasie i drganiach przepis wymienia wprost informacje o poziomie emisji dostarczane przez producenta środków pracy.
Podstawa: § 4 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia o hałasie i drganiach mechanicznych, § 41 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
-
Wypadki, zdarzenia potencjalnie wypadkowe i choroby zawodowe
Najmocniejszy dowód na to, że zagrożenie istnieje: już się zmaterializowało. Protokoły powypadkowe zawierają wnioski profilaktyczne, a decyzje o stwierdzeniu choroby zawodowej wskazują czynnik i warunki narażenia.
Podstawa: art. 234 § 1 Kodeksu pracy, rozporządzenie o ustalaniu okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy
-
Obserwacja pracy i rozmowa z pracownikami
Sposób wykonywania pracy odbiega od instrukcji częściej, niż wynika to z dokumentów. Przepis o konsultacji daje temu ramy formalne: pracownicy i ich przedstawiciele mogą przedstawiać wnioski w sprawie eliminacji lub ograniczenia zagrożeń zawodowych.
Podstawa: art. 23711a § 1 pkt 2 i § 2 Kodeksu pracy
-
Wskazówki organów i służby medycyny pracy
Przy czynnikach biologicznych przepis wprost każe uwzględnić w ocenie ryzyka wskazówki organów właściwej inspekcji sanitarnej, Państwowej Inspekcji Pracy oraz jednostek służby medycyny pracy. To rzadki przypadek, w którym stanowisko organu jest elementem oceny z mocy przepisu.
Podstawa: § 5 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
-
Wyniki profilaktycznych badań lekarskich
Przy hałasie i drganiach przepis wymienia je jako element oceny; przy czynnikach chemicznych wśród elementów oceny są wyniki oceny stanu zdrowia pracowników, jeżeli została przeprowadzona.
Podstawa: § 4 ust. 1 pkt 8 rozporządzenia o hałasie i drganiach, § 3 ust. 1 pkt 7 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
Lista kontrolna grup zagrożeń
Lista pomocnicza, do przejścia pozycja po pozycji przy każdym stanowisku. Nie pochodzi z przepisu i nie jest zamknięta; ma zapobiec pominięciu całej grupy.
| Grupa | Pytania kontrolne |
|---|---|
| Mechaniczne | ruchome elementy, ostrza i krawędzie, elementy wirujące, wyrzucane odpryski, spadające przedmioty, ruch pojazdów i wózków, przygniecenie, wciągnięcie |
| Upadek | upadek z wysokości, upadek na tym samym poziomie, śliskie i nierówne nawierzchnie, otwory i zagłębienia, drabiny, rusztowania |
| Elektryczne | porażenie prądem, łuk elektryczny, elektryczność statyczna, stan techniczny instalacji i przewodów przenośnych |
| Pożar i wybuch | materiały palne, źródła zapłonu, atmosfera wybuchowa, drogi ewakuacyjne, gazy techniczne |
| Chemiczne | substancje i mieszaniny stwarzające zagrożenie, drogi wchłaniania, czynniki rakotwórcze, mutagenne i reprotoksyczne, pyły, produkty uboczne procesów |
| Biologiczne | kontakt z ludźmi, zwierzętami, odpadami, ściekami, materiałem zakaźnym; czynniki grupy 2 do 4 |
| Fizyczne | hałas, drgania miejscowe i ogólne, pola elektromagnetyczne, promieniowanie optyczne w tym nadfioletowe, oświetlenie, mikroklimat gorący i zimny |
| Obciążenie układu ruchu | ręczne prace transportowe, powtarzalność ruchów, wymuszona pozycja ciała, praca w pozycji stojącej lub siedzącej przez całą zmianę |
| Obciążenie psychiczne | presja czasu, praca w ustalonym z góry tempie, monotonia, praca zmianowa i nocna, kontakt z klientem, praca samotna, odpowiedzialność za bezpieczeństwo innych, agresja |
| Organizacja pracy | praca jednoosobowa w warunkach zagrożenia, brak łączności, prace szczególnie niebezpieczne, praca u innego pracodawcy, obecność podwykonawców |
| Sytuacje nietypowe | awaria, remont, czyszczenie i konserwacja, rozruch i zatrzymanie, praca w godzinach nadliczbowych, zastępstwo na innym stanowisku |
Zagrożenia pomijane najczęściej
-
Czynności wykonywane rzadko
Czyszczenie maszyny, wymiana narzędzia, usuwanie zatoru, praca przy awarii. Wykonywane raz na tydzień albo raz na kwartał, często poza rutyną i bez pełnych zabezpieczeń. Przy czynnikach chemicznych przepis wprost każe objąć oceną także te rodzaje prac, w czasie których może wystąpić istotny wzrost narażenia, w szczególności podczas remontów i napraw urządzeń.
Podstawa: § 3 ust. 4 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
-
Obciążenie psychiczne
Kodeks pracy wymaga zapewnienia organizacji pracy i stanowisk w sposób zabezpieczający pracowników przed zagrożeniami wypadkowymi oraz oddziaływaniem czynników szkodliwych i uciążliwości, z uwzględnieniem możliwości psychofizycznych pracowników. Przy pracy zdalnej ustawa wymienia uwarunkowania psychospołeczne wprost jako element oceny.
Podstawa: art. 207 § 2 pkt 1 i art. 94 pkt 4 Kodeksu pracy, art. 6731 § 5 Kodeksu pracy
-
Łączne działanie kilku czynników
Przy czynnikach chemicznych przepis nakazuje ocenić ryzyko stwarzane przez wszystkie czynniki chemiczne łącznie. Przy hałasie i drganiach każe uwzględnić skutki wynikające z interakcji między nimi oraz między hałasem a substancjami ototoksycznymi.
Podstawa: § 3 ust. 3 rozporządzenia o czynnikach chemicznych, § 4 ust. 1 pkt 5 i 10 rozporządzenia o hałasie i drganiach
-
Osoby spoza stanowiska
Konserwator, kierowca dostawy, pracownik firmy sprzątającej, praktykant, przedstawiciel handlowy. Pracodawca jest obowiązany zapewnić bezpieczne warunki także osobom wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy oraz zastosować środki ochrony wobec osób niebiorących udziału w procesie pracy, które mają dostęp do miejsca prowadzenia prac.
Podstawa: art. 304 § 1 i 4 Kodeksu pracy
-
Grupy szczególnego ryzyka
Kobiety w ciąży i karmiące piersią, pracownicy młodociani, osoby z niepełnosprawnością. Pracodawca ma uwzględniać ochronę ich zdrowia w ramach podejmowanych działań profilaktycznych, a rozporządzenie o hałasie i drganiach wymienia grupy szczególnego ryzyka jako odrębną definicję i każe uwzględnić skutki dla nich.
Podstawa: art. 207 § 2 pkt 5 Kodeksu pracy, § 2 pkt 4 i § 4 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia o hałasie i drganiach
-
Droga do i z pracy oraz przemieszczanie się po zakładzie
Nie sama droga do pracy, bo ta nie jest wypadkiem przy pracy, ale przemieszczanie się między budynkami, po ciągach komunikacyjnych, po schodach i po placu manewrowym. Statystycznie jedno z najczęstszych źródeł urazów, a w kartach oceny pojawia się rzadko.
Prace szczególnie niebezpieczne
To odrębna kategoria z rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp i ma bezpośredni związek z oceną ryzyka: wykaz takich prac ustala i aktualizuje pracodawca, a podstawą tego ustalenia jest zwykle właśnie ocena ryzyka.
| Zagadnienie | Treść |
|---|---|
| Co obejmuje pojęcie | prace wymienione w rozdziale rozporządzenia (roboty budowlane, rozbiórkowe, remontowe i montażowe prowadzone bez wstrzymania ruchu zakładu; prace w zbiornikach, kanałach, wnętrzach urządzeń technicznych i innych niebezpiecznych przestrzeniach zamkniętych; prace przy użyciu materiałów niebezpiecznych; prace na wysokości), prace tak określone w innych przepisach lub w instrukcjach eksploatacji, a także inne prace o zwiększonym zagrożeniu lub wykonywane w utrudnionych warunkach, uznane przez pracodawcę za szczególnie niebezpieczne |
| Obowiązek wykazu | pracodawca ustala i aktualizuje wykaz prac szczególnie niebezpiecznych występujących w zakładzie pracy |
| Wymagania przy wykonywaniu | bezpośredni nadzór wyznaczonych osób, odpowiednie środki zabezpieczające oraz instruktaż obejmujący imienny podział pracy, kolejność wykonywania zadań i wymagania bhp przy poszczególnych czynnościach |
Podstawa: § 80 i § 81 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
To pracodawca decyduje, co jeszcze jest pracą szczególnie niebezpieczną. Przepis daje mu tę kompetencję wprost i jest to jeden z niewielu przypadków, w których ocena ryzyka wywołuje skutek prawny poza sobą samą. Praca zakwalifikowana do tej kategorii wymaga bezpośredniego nadzoru i imiennego podziału pracy, więc kwalifikacja jest decyzją o realnych konsekwencjach organizacyjnych, a nie zapisem porządkowym.
Jak zapisać zagrożenie w karcie
Zapis, który da się później oszacować i skontrolować, ma cztery części. Trzy pierwsze to opis zagrożenia, czwarta łączy je z resztą karty.
| Część | Pytanie | Przykład |
|---|---|---|
| Źródło | co jest zagrożeniem | ruchome elementy pilarki tarczowej |
| Czynność | przy czym występuje | przy cięciu elementów oraz przy wymianie tarczy |
| Skutek | co może się stać | amputacja lub głębokie skaleczenie kończyny górnej |
| Powiązanie | skąd wiemy i co już stosujemy | dokumentacja techniczno-ruchowa maszyny, zdarzenie potencjalnie wypadkowe z maja; osłona tarczy, klin rozszczepiający, popychacz |
Zapis „zagrożenie mechaniczne” bez tych czterech części nie da się oszacować żadną metodą, bo nie wiadomo, jaka jest ciężkość następstw ani jak często pracownik ma z tym zagrożeniem kontakt. Metody szacowania opisuje strona Metody oceny ryzyka.
Pytania i odpowiedzi
Ile zagrożeń powinno być w karcie dla jednego stanowiska?
Przepis nie podaje liczby i podać nie może, bo zależy ona od stanowiska. Praktyczna wskazówka jest inna: karta z trzema pozycjami na stanowisku produkcyjnym prawie na pewno czegoś nie obejmuje, a karta z pięćdziesięcioma na stanowisku biurowym została rozdrobniona tak, że nie da się jej używać. Wartość ma pokrycie wszystkich jedenastu grup zagrożeń z listy kontrolnej, a nie liczba wierszy.
Czy zagrożenia, przed którymi już są zabezpieczenia, też trzeba wpisywać?
Tak. Przepis wymaga wyszczególnienia czynników występujących na stanowisku oraz odrębnie stosowanych środków ochrony zbiorowej i indywidualnej. Zagrożenie nie znika przez to, że jest zabezpieczone; zmienia się jego poziom ryzyka. Pominięcie go w karcie oznacza też, że nikt nie sprawdzi, czy zabezpieczenie nadal działa. Ogólne zasady zapobiegania każą zresztą przeprowadzać ocenę ryzyka związanego z zagrożeniami, które nie mogą być wykluczone, a więc właśnie z tymi, przy których zostają środki ochronne.
Podstawa: § 39a ust. 3 pkt 1 lit. c i d oraz § 39 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Czy można korzystać z gotowych list zagrożeń dla branży?
Jako punktu wyjścia tak, jako gotowej odpowiedzi nie. Gotowa lista pomaga nie pominąć grupy zagrożeń, ale nie zna ani konkretnej maszyny, ani sposobu wykonywania pracy w danym zakładzie, a przepis wymaga uwzględnienia obu tych rzeczy. Kartę przepisaną z opracowania branżowego rozpoznaje się przy kontroli po tym, że wymienia wyposażenie, którego w zakładzie nie ma, albo pomija to, co stoi na hali.
Podstawa: § 39a ust. 1 zdanie drugie rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Czy zagrożenia dla pracowników innej firmy trzeba uwzględnić?
Tak, w dwóch kierunkach. Gdy w tym samym miejscu pracują pracownicy różnych pracodawców, mają oni obowiązek współpracy i wyznaczenia koordynatora sprawującego nadzór nad bezpieczeństwem wszystkich zatrudnionych, a każdy z nich ustala zasady współdziałania uwzględniające sposoby postępowania przy zagrożeniach. Osobno: pracodawca zapewnia bezpieczne warunki osobom wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy w jego zakładzie oraz osobom prowadzącym tam działalność na własny rachunek.
Podstawa: art. 208 § 1 i 2 oraz art. 304 § 1 Kodeksu pracy
Przeprowadzę identyfikację zagrożeń na Twoich stanowiskach
Wizja lokalna, rozmowa z pracownikami, przegląd dokumentacji technicznej i kart charakterystyki, zestawienie zagrożeń w podziale na czynniki niebezpieczne, szkodliwe i uciążliwe, wraz z wykazem prac szczególnie niebezpiecznych.