Pytanie „którą metodą trzeba oceniać ryzyko” nie ma odpowiedzi w przepisach, bo przepisy metody nie wskazują. Wskazują wynik: rozpoznane czynniki, oszacowane ryzyko dla każdego z nich i dobrane środki profilaktyczne. Metoda jest narzędziem do uzyskania tego wyniku i wybiera ją pracodawca.
Skąd bierze się swoboda wyboru
Trzy przepisy określają ramy i żaden z nich nie wymienia metody.
| Przepis | Wymaganie |
|---|---|
| art. 226 pkt 1 Kodeksu pracy | pracodawca ocenia i dokumentuje ryzyko oraz stosuje niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko |
| § 39a ust. 1 ogólnych przepisów bhp | uwzględnia się wszystkie czynniki środowiska pracy występujące przy wykonywanych pracach oraz sposoby wykonywania prac |
| § 39a ust. 3 pkt 2 ogólnych przepisów bhp | dokument uwzględnia wyniki oceny dla każdego z czynników środowiska pracy oraz niezbędne środki profilaktyczne |
Z trzeciego przepisu wynika jednak ograniczenie praktyczne: skoro wynik ma być podany dla każdego czynnika osobno, metoda dająca jedną liczbę dla całego stanowiska nie wystarczy. Można ją dodać jako podsumowanie, ale nie zamiast oceny poszczególnych czynników.
Polskie Normy a obowiązek prawny
Polska Norma nie jest przepisem prawa i jej stosowanie jest dobrowolne. Wyjątkiem są sytuacje, w których przepis wprost do normy odsyła; w ogólnych przepisach bhp takie odesłania występują na przykład przy oświetleniu awaryjnym i przy parametrach powietrza w pomieszczeniach pracy, ale nie przy ocenie ryzyka. Norma może więc być pomocą metodyczną, a nie źródłem obowiązku. Treści norm nie cytujemy w tym serwisie, bo są chronione prawem autorskim.
Podstawa odesłań do norm: § 28 i § 32 ust. 3 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Praktyczny wniosek: napisanie w karcie oceny „ocenę wykonano zgodnie z Polską Normą” nie jest ani wymagane, ani samo w sobie wystarczające. Wymagane jest to, żeby dało się odtworzyć, jak powstał wynik. Nazwanie metody i podanie skal, którymi się posłużono, załatwia sprawę niezależnie od tego, skąd metoda pochodzi.
Kryteria doboru metody
-
Czy dla czynnika istnieje wartość dopuszczalna
Jeżeli tak, punktem wyjścia jest pomiar i porównanie z najwyższym dopuszczalnym stężeniem albo natężeniem. Metoda punktowa jest wtedy nadbudową nad wynikiem pomiaru, a nie jego zamiennikiem.
-
Czy skutek jest nagły, czy odległy w czasie
Przy zagrożeniach urazowych sensowna jest metoda uwzględniająca prawdopodobieństwo i ciężkość następstw. Przy czynnikach szkodliwych sensowniejsze jest odniesienie do wartości dopuszczalnych i do czasu narażenia.
-
Czy ekspozycja jest stała, czy sporadyczna
Metody, które nie mają osobnego parametru ekspozycji, zrównują pracę wykonywaną codziennie z pracą wykonywaną raz na kwartał. Tam, gdzie ta różnica jest istotna, lepsza jest metoda trójparametrowa.
-
Kto będzie oceniał i kto będzie z tego korzystał
Metoda o pięciu poziomach i rozbudowanych skalach daje pozorną dokładność, jeżeli dane wejściowe są szacunkowe. Metoda prosta, stosowana konsekwentnie, jest lepsza niż złożona, stosowana raz.
-
Czy metoda pozwala pokazać efekt środków profilaktycznych
To wymaganie wynika pośrednio z przepisu: środki stosowane w następstwie oceny mają zapewniać zwiększenie poziomu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia. Metoda, w której da się policzyć ryzyko przed i po, pokazuje to wprost.
Podstawa: § 39a ust. 2 pkt 1 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Matryca ryzyka
Najprostsza i najczęściej stosowana rodzina metod. Ryzyko wyznacza się jako kombinację dwóch parametrów: ciężkości następstw i prawdopodobieństwa ich wystąpienia. Oba parametry opisuje się w skali o kilku poziomach, a wynik odczytuje z tablicy.
| Prawdopodobieństwo | Następstwa małe | Następstwa średnie | Następstwa duże |
|---|---|---|---|
| Mało prawdopodobne | ryzyko małe | ryzyko małe | ryzyko średnie |
| Prawdopodobne | ryzyko małe | ryzyko średnie | ryzyko duże |
| Wysoce prawdopodobne | ryzyko średnie | ryzyko duże | ryzyko duże |
Zalety: zrozumiała dla każdego, szybka, wystarczająca dla stanowisk o niewielkiej liczbie zagrożeń, dobrze pokazuje różnicę między zagrożeniem częstym a groźnym. Wady: nie uwzględnia czasu ekspozycji, a przy trzech poziomach większość zagrożeń trafia do środka skali, przez co ocena słabo różnicuje.
Wariant pięciostopniowy używa skal o pięciu poziomach dla obu parametrów. Daje lepsze różnicowanie, ale wymaga opisania każdego poziomu, bo inaczej dwie osoby oceniające to samo zagrożenie wybiorą różne wartości.
Risk Score
Metoda trójparametrowa, opublikowana przez Williama Fine'a. Ryzyko wyznacza się jako iloczyn trzech wielkości:
R = S × E × P, gdzie S to potencjalne skutki zdarzenia, E to ekspozycja, czyli częstość przebywania w strefie zagrożenia, a P to prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzenia przy zaistniałej ekspozycji.
| Parametr | Co opisuje | Typowy zakres wartości |
|---|---|---|
| S, skutki | od drobnego urazu bez absencji po zdarzenie o skutku katastrofalnym | od 1 do 100 |
| E, ekspozycja | od bardzo rzadkiej, kilka razy w roku, po stałą, przez całą zmianę roboczą | od 0,5 do 10 |
| P, prawdopodobieństwo | od praktycznie niemożliwego po bardzo prawdopodobne | od 0,1 do 10 |
Zalety: osobny parametr ekspozycji, dzięki czemu praca wykonywana raz na kwartał nie jest oceniana tak samo jak codzienna; szeroka skala wyniku, która dobrze różnicuje zagrożenia; łatwo pokazać efekt środka profilaktycznego, bo zmienia on zwykle jeden z trzech parametrów. Wady: iloczyn trzech szacunków daje pozorną dokładność; wynik liczbowy bywa traktowany jako pomiar, którym nie jest; wymaga konsekwentnego stosowania tych samych skal w całym zakładzie.
Ta sama metoda musi być stosowana tak samo w całym zakładzie. Jeżeli jedno stanowisko oceniano skalą, w której ekspozycja stała to 10, a inne skalą, w której to 6, wyniki obu stanowisk przestają być porównywalne, a plan działań zbudowany na ich podstawie jest przypadkowy. Skale warto opisać raz, dołączyć do dokumentacji oceny i nie zmieniać ich bez powodu.
Inne metody
| Metoda | Na czym polega | Kiedy sensowna |
|---|---|---|
| Wstępna analiza zagrożeń (PHA) | dwa parametry punktowane w skali kilkustopniowej, wynik jako iloczyn, z tablicą kategorii ryzyka | przy szybkim przeglądzie wielu stanowisk, na etapie wstępnym |
| Lista kontrolna | zestaw pytań o spełnienie konkretnych wymagań; brak spełnienia oznacza zagrożenie do dalszej oceny | jako uzupełnienie identyfikacji zagrożeń, nie jako samodzielna metoda szacowania |
| Metoda pięciu kroków | uporządkowanie procesu: zebranie informacji, identyfikacja zagrożeń, oszacowanie ryzyka, działania, dokumentacja i przegląd | jako rama organizacyjna; sposób szacowania trzeba i tak wybrać osobno |
| Analiza rodzajów i skutków niezgodności | rozbicie procesu na elementy i analiza możliwych niezgodności, ich skutków i wykrywalności | przy złożonych procesach technologicznych, zwykle w zakładach z wdrożonym systemem zarządzania |
| Metody dedykowane obciążeniu układu ruchu | ocena pozycji ciała, powtarzalności i sił, oparta na obserwacji lub nagraniu | przy stanowiskach z ręcznymi pracami transportowymi i pracą powtarzalną |
Metody ilościowe i wartości dopuszczalne
Tam, gdzie dla czynnika ustalono wartość dopuszczalną, ocena zaczyna się od porównania z nią, a nie od skali punktowej. Wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń określa odrębne rozporządzenie, wielokrotnie nowelizowane; ostatnia zmiana obowiązuje od
| Czynnik | Czy istnieje wartość dopuszczalna |
|---|---|
| Substancje chemiczne i pyły | tak, najwyższe dopuszczalne stężenia; dla części substancji także dopuszczalne stężenia w materiale biologicznym |
| Hałas i drgania mechaniczne | tak, wartości NDN, a ponadto wartości progów działania, po przekroczeniu których pracodawca planuje i podejmuje działania zmniejszające ryzyko |
| Pola elektromagnetyczne i promieniowanie optyczne | tak, wartości graniczne i interwencyjne określone w przepisach o NDS i NDN oraz w rozporządzeniach szczegółowych |
| Mikroklimat gorący i zimny | tak, wskaźniki obciążenia termicznego określone w przepisach o NDS i NDN; od 2027 r. dodatkowo progi temperatury z § 30a ogólnych przepisów bhp |
| Czynniki biologiczne | nie, żadnej wartości dopuszczalnej dla czynników biologicznych przepisy nie ustanawiają |
| Substancje rakotwórcze nieprogowe | wartości istnieją, ale dla nieprogowych substancji reprotoksycznych przepis nakazuje przyjąć, że bezpieczny poziom narażenia nie istnieje |
Podstawa: rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy, ze zm.; § 3 ust. 3 rozporządzenia o hałasie i drganiach; § 4 ust. 5 rozporządzenia o czynnikach rakotwórczych, mutagennych lub reprotoksycznych
Dopuszczalność ryzyka
Metody kończą się przypisaniem ryzyku kategorii. Kategoria sama w sobie nic nie znaczy, dopóki nie powie się, co z niej wynika. Poniższy podział jest propozycją serwisu, spójną z ogólnymi zasadami zapobiegania.
| Kategoria | Wniosek | Działania |
|---|---|---|
| Ryzyko małe | dopuszczalne | utrzymanie istniejących środków, kontrola ich skuteczności przy przeglądzie |
| Ryzyko średnie | dopuszczalne warunkowo | zaplanowanie działań zmniejszających ryzyko z terminem i osobą odpowiedzialną; praca może być wykonywana |
| Ryzyko duże | niedopuszczalne | działania niezwłoczne; praca nie powinna być wykonywana do czasu zmniejszenia ryzyka |
Przy bezpośrednim zagrożeniu decyduje nie kategoria, tylko przepis. W razie stwierdzenia bezpośredniego zagrożenia dla życia lub zdrowia pracowników osoba kierująca pracownikami jest obowiązana niezwłocznie wstrzymać prace i podjąć działania w celu usunięcia zagrożenia. To obowiązek natychmiastowy i nie zależy od tego, jaką kategorię ryzyka wpisano do karty.
Podstawa: § 40 ust. 2 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp oraz art. 210 Kodeksu pracy
Kalkulator do pobrania
Kalkulator ryzyka zawodowego
Trzy metody w jednym pliku: Risk Score, matryca trójstopniowa i matryca pięciostopniowa. Po wpisaniu parametrów arkusz liczy poziom ryzyka, przypisuje kategorię i podpowiada, czy praca jest dopuszczalna bez dodatkowych działań. Osobna kolumna na ryzyko po zastosowaniu środków, żeby dało się pokazać ich skuteczność.
Formuły przeliczone i sprawdzone, nie tylko zapisane. Otwiera się w Excelu i LibreOffice Calc. Wersja arkusza 1.1, aktualizacja
Przykłady dla sześciu stanowisk
Sześć wypełnionych kart oceny, każda z podaną metodą i parametrami, żeby dało się prześledzić, skąd wziął się wynik.
Materiał poglądowy do przerobienia pod własny zakład, nie do przepisania. Wersja pakietu 1.2, aktualizacja
Pytania i odpowiedzi
Czy można używać różnych metod dla różnych stanowisk?
Można, bo przepis metody nie narzuca. Warto to jednak robić świadomie: metody dobiera się do rodzaju zagrożeń, więc naturalne jest użycie metody ilościowej przy czynnikach z wartościami dopuszczalnymi i metody punktowej przy zagrożeniach urazowych. Trudność pojawia się przy planie działań korygujących dla całego zakładu, bo wyniki uzyskane różnymi metodami nie są wprost porównywalne. Rozwiązaniem jest sprowadzenie wszystkich wyników do wspólnej trójstopniowej kategorii dopuszczalności.
Czy inspektor pracy może zakwestionować wybraną metodę?
Metody jako takiej trudno zakwestionować, skoro przepis jej nie wskazuje. Zakwestionować można natomiast wynik i sposób jego uzyskania: brak oceny dla któregoś z czynników, ocenę bez podania metody i skal, tak że nie da się odtworzyć wyniku, albo oszacowanie wyraźnie sprzeczne ze stanem faktycznym, na przykład ryzyko małe przy pracy na wysokości bez zabezpieczeń. Kwestionuje się więc rzetelność, a nie wybór narzędzia.
Podstawa: § 39a ust. 3 pkt 2 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Czy trzeba liczyć ryzyko przed i po zastosowaniu środków?
Przepis tego wprost nie wymaga. Wymaga natomiast, żeby środki stosowane w następstwie oceny zapewniały zwiększenie poziomu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników. Pokazanie ryzyka przed i po jest najprostszym sposobem wykazania, że ten warunek jest spełniony, a przy okazji chroni przed sytuacją, w której środek został dobrany, ale nic nie zmienia.
Podstawa: § 39a ust. 2 pkt 1 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Czy wynik metody punktowej zastępuje pomiar?
Nie. To dwa różne obowiązki z dwóch różnych artykułów Kodeksu pracy. Badania i pomiary czynników szkodliwych pracodawca przeprowadza na swój koszt, w trybie i z częstotliwością określonymi w rozporządzeniu, i wykonuje je laboratorium spełniające określone wymagania. Punktowa ocena ryzyka jest oszacowaniem eksperckim i nie zastępuje pomiaru tam, gdzie pomiar jest obowiązkowy. Odwrotnie też nie: sam pomiar nie jest oceną ryzyka.
Podstawa: art. 226 pkt 1 i art. 227 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy
Dobiorę metodę i przeprowadzę szacowanie
Dobór metody do rodzaju zagrożeń, opisanie skal, przeliczenie ryzyka dla każdego czynnika osobno, wskazanie ryzyka po zastosowaniu środków i sprowadzenie wyników z różnych metod do wspólnej skali dopuszczalności.