Ocena, która kończy się na oszacowaniu, wykonuje połowę przepisu. Art. 226 pkt 1 Kodeksu pracy wymaga oceniać, dokumentować i stosować niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko. Rozporządzenie o ogólnych przepisach bhp mówi ponadto, w jakiej kolejności tych środków szukać, i ta kolejność nie jest dowolna.
Osiem ogólnych zasad zapobiegania
Paragraf 39 ust. 2 rozporządzenia wymienia osiem zasad, na których podstawie realizuje się obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa. Kolejność w wyliczeniu odzwierciedla kierunek: od usunięcia zagrożenia do poinstruowania pracownika.
| Punkt | Zasada |
|---|---|
| pkt 1 | zapobieganie zagrożeniom |
| pkt 2 | przeprowadzanie oceny ryzyka związanego z zagrożeniami, które nie mogą być wykluczone |
| pkt 3 | likwidowanie zagrożeń u źródeł ich powstawania |
| pkt 4 | dostosowanie warunków i procesów pracy do możliwości pracownika, w szczególności przez odpowiednie projektowanie i organizowanie stanowisk pracy, dobór maszyn i innych urządzeń technicznych oraz narzędzi pracy, a także metod produkcji i pracy, z uwzględnieniem zmniejszenia uciążliwości pracy, zwłaszcza pracy monotonnej i pracy w ustalonym z góry tempie, oraz ograniczenia negatywnego wpływu takiej pracy na zdrowie pracowników |
| pkt 5 | stosowanie nowych rozwiązań technicznych |
| pkt 6 | zastępowanie niebezpiecznych procesów technologicznych, urządzeń, substancji i innych materiałów bezpiecznymi lub mniej niebezpiecznymi |
| pkt 7 | nadawanie priorytetu środkom ochrony zbiorowej przed środkami ochrony indywidualnej |
| pkt 8 | instruowanie pracowników w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy |
Podstawa: § 39 ust. 2 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp, w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 6 czerwca 2008 r. (Dz. U. poz. 690)
Punkt czwarty jest jedynym miejscem, w którym przepis wprost mówi o pracy monotonnej i o pracy w ustalonym z góry tempie. Jest to podstawa do wpisania obciążenia psychicznego i monotonii do oceny ryzyka jako czynników uciążliwych oraz do zaplanowania wobec nich środków. Ten sam kierunek wynika z obowiązku zapewnienia organizacji pracy z uwzględnieniem możliwości psychofizycznych pracowników.
Podstawa: § 39 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp, art. 207 § 2 pkt 1 i art. 94 pkt 4 Kodeksu pracy
Hierarchia środków w praktyce
Z zasad ogólnych wynika porządek, którym warto się posługiwać przy planowaniu działań. Środek z niższego poziomu wchodzi wtedy, gdy wyższego nie da się zastosować, a nie zamiast niego.
-
Wyeliminować zagrożenie
Usunięcie źródła: rezygnacja z procesu, likwidacja stanowiska w miejscu narażonym, usunięcie zbędnego urządzenia. Przepis nazywa to likwidowaniem zagrożeń u źródeł ich powstawania i stawia bardzo wysoko.
-
Zastąpić mniej niebezpiecznym
Zamiana procesu, urządzenia, substancji albo materiału na bezpieczny lub mniej niebezpieczny. Przy czynnikach rakotwórczych, mutagennych i reprotoksycznych zastąpienie jest obowiązkiem ustawowym pierwszego rzędu, a dopiero gdy nie jest możliwe, wchodzą inne środki ograniczające narażenie.
Podstawa: § 39 ust. 2 pkt 6 rozporządzenia oraz art. 222 § 1 Kodeksu pracy
-
Zastosować rozwiązania techniczne i środki ochrony zbiorowej
Osłony, blokady, wentylacja, hermetyzacja, wygrodzenia, systemy sygnalizacji. Podstawą są trzy zasady z tego samego wyliczenia: likwidowanie zagrożeń u źródeł ich powstawania, stosowanie nowych rozwiązań technicznych i pierwszeństwo środków ochrony zbiorowej przed indywidualnymi. Kodeks pracy dokłada obowiązek zapewnienia likwidacji zagrożeń głównie przez stosowanie technologii, urządzeń, materiałów i substancji niepowodujących takich zagrożeń.
Podstawa: § 39 ust. 2 pkt 3, 5 i 7 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp oraz art. 207 § 2 pkt 1 i 2 Kodeksu pracy
-
Zastosować rozwiązania organizacyjne
Ograniczenie liczby narażonych, skrócenie czasu ekspozycji, rotacja, przerwy, zmiana kolejności czynności, wyznaczenie nadzoru. Od ten poziom zyskuje samodzielne umocowanie przy obciążeniu cieplnym: § 30a przewiduje rozwiązania organizacyjne jako alternatywę wobec technicznych.
-
Wyposażyć w środki ochrony indywidualnej
Ostatni poziom, bo przepis nadaje priorytet środkom ochrony zbiorowej przed indywidualnymi. Tam, gdzie ochrona zbiorowa nie usuwa zagrożenia, pracodawca jest obowiązany dostarczyć pracownikowi nieodpłatnie środki ochrony indywidualnej zabezpieczające przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia czynników występujących w środowisku pracy oraz informować go o sposobach posługiwania się nimi. Bez tych środków nie wolno dopuścić pracownika do pracy.
Podstawa: § 39 ust. 2 pkt 7 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp oraz art. 2376 § 1 i art. 2379 § 1 Kodeksu pracy
-
Poinformować i przeszkolić
Instruowanie pracowników zamyka listę zasad. Informacja nie zmniejsza samego zagrożenia, tylko prawdopodobieństwo błędu, więc nigdy nie zastępuje środków z wyższych poziomów. Osobno przepis nakazuje przekazać informacje o zagrożeniach, przed którymi chronią środki ochrony indywidualnej, oraz o zasadach ich stosowania.
Podstawa: § 39 ust. 2 pkt 8 i § 39c rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Karta oceny, w której przy każdym zagrożeniu stoją tylko rękawice, kask i szkolenie, sama się demaskuje. Pokazuje, że wyższe poziomy hierarchii nie zostały rozważone, a przepis nadaje im priorytet wprost. Jeżeli ochrony zbiorowej rzeczywiście nie da się zastosować, wystarczy to zapisać: wynik takiego rozważenia jest ustaleniem faktu i broni się przy kontroli lepiej niż milczenie.
Środki techniczne
| Funkcja | Przykłady |
|---|---|
| Odgrodzenie od zagrożenia | osłony stałe i ruchome, wygrodzenia, bariery, kurtyny świetlne, blokady uniemożliwiające pracę przy otwartej osłonie |
| Usunięcie czynnika ze środowiska | wentylacja miejscowa i ogólna, odciągi, hermetyzacja urządzeń, systemy zamknięte |
| Ograniczenie emisji u źródła | tłumiki, obudowy dźwiękochłonne, wibroizolacja, zmiana narzędzia na mniej emisyjne |
| Zabezpieczenie przed upadkiem | balustrady, siatki, pomosty, systemy asekuracji zbiorowej |
| Ostrzeganie i sygnalizacja | znaki bezpieczeństwa, sygnalizacja świetlna i dźwiękowa, oznakowanie stref, sygnały bezpieczeństwa ręczne i komunikaty słowne przy pracach stwarzających zagrożenie |
| Reagowanie na awarię | wyłączniki bezpieczeństwa, wentylacja awaryjna, oświetlenie awaryjne w miejscach, gdzie awaria oświetlenia może stwarzać zagrożenie |
Podstawa sygnałów bezpieczeństwa: § 39b oraz załącznik nr 1 do rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp. Podstawa oświetlenia awaryjnego: § 28 tego rozporządzenia
Środki organizacyjne
| Rodzaj | Przykłady |
|---|---|
| Ograniczenie narażenia | zmniejszenie liczby osób narażonych, wydzielenie stref, ograniczenie dostępu, wykonywanie prac emisyjnych poza godzinami pracy pozostałych osób |
| Czas pracy | skrócenie ekspozycji, rotacja na stanowiskach, dodatkowe przerwy, przesunięcie prac na chłodniejszą część doby, ograniczenie pracy w godzinach nadliczbowych na stanowiskach narażonych |
| Nadzór | bezpośredni nadzór przy pracach szczególnie niebezpiecznych, imienny podział pracy, wyznaczenie osoby asekurującej, zakaz pracy jednoosobowej |
| Procedury | instrukcje stanowiskowe, pozwolenia na pracę, procedury blokady i oznaczenia, zasady współdziałania z podwykonawcami, procedury awaryjne |
| Kontrola | systematyczne kontrole stanu bezpieczeństwa, ustalone sposoby rejestracji nieprawidłowości i metody ich usuwania |
| Komunikacja | obowiązek meldowania się w ustalonych porach przy pracy jednoosobowej w pomieszczeniu, w którym mogą wystąpić zagrożenia awaryjne |
Podstawa kontroli: § 40 ust. 1 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp. Podstawa nadzoru przy pracach szczególnie niebezpiecznych: § 81 tego rozporządzenia. Podstawa meldowania się: § 43 ust. 1 tego rozporządzenia
Środki ochrony indywidualnej
Ostatni poziom hierarchii, obwarowany własnymi wymaganiami. Trzy z nich są w praktyce pomijane najczęściej.
- Dobór do konkretnego czynnika. Przepis mówi o środkach zabezpieczających przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia czynników występujących w środowisku pracy, a pracodawca ma zapewnić, żeby środki te posiadały właściwości ochronne i użytkowe. Ochronnik słuchu bez odpowiedniej charakterystyki tłumienia albo rękawica nieodporna na daną substancję tego warunku nie spełniają.
- Informacja dla pracownika. Pracodawca informuje o istniejących zagrożeniach, w szczególności o tych, przed którymi chronić będą środki ochrony indywidualnej, oraz przekazuje informacje o tych środkach i o zasadach ich stosowania. Szczegółowe zasady stosowania określa załącznik nr 2 do rozporządzenia.
- Konsultacja przydziału. Przydzielanie pracownikom środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego jest jedną z pięciu spraw wymienionych wprost jako podlegające konsultacji z pracownikami.
Podstawa: art. 2376 § 1, art. 2379 § 1 i 2 oraz art. 23711a § 1 pkt 4 Kodeksu pracy, § 39c rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Dwa warunki, które przepis stawia środkom
Paragraf 39a ust. 2 formułuje wobec środków profilaktycznych, metod i organizacji pracy stosowanych w następstwie oceny ryzyka dwa wymagania. Są krótkie i łatwo je przeoczyć, a mają praktyczne konsekwencje.
| Warunek | Co z niego wynika |
|---|---|
| Zapewnienie zwiększenia poziomu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników | środek ma faktycznie zmniejszać ryzyko, a nie tylko zostać wpisany do karty. Najprostszy sposób wykazania: oszacowanie ryzyka przed zastosowaniem środka i po nim |
| Zintegrowanie z działalnością prowadzoną przez pracodawcę na wszystkich poziomach struktury organizacyjnej | środek ma mieć adresata w strukturze: osobę odpowiedzialną, budżet i miejsce w codziennej organizacji pracy. Środek istniejący wyłącznie w dokumentacji bhp tego warunku nie spełnia |
Podstawa: § 39a ust. 2 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Plan działań korygujących
W jednym obszarze dokument tego rodzaju ma nazwę ustawową. Przy hałasie i drganiach mechanicznych pracodawca sporządza i wprowadza w życie program działań organizacyjno-technicznych zmierzających do ograniczenia narażenia, a rozporządzenie wylicza siedem działań, które program ma uwzględnić. Opisuje to strona o czynnikach fizycznych.
Podstawa: § 5 ust. 2 i 3 rozporządzenia o hałasie i drganiach mechanicznych
Przepis nie używa nazwy „plan działań korygujących”, ale wymaga stosowania środków i ich dokumentowania, a społeczna inspekcja pracy ma prawo opiniować projekty planów poprawy warunków bezpieczeństwa i higieny pracy oraz kontrolować ich realizację. Plan jest więc dokumentem, którego istnienie prawo zakłada.
| Kolumna | Po co |
|---|---|
| Stanowisko i czynnik | wiąże działanie z konkretnym wierszem karty oceny |
| Ryzyko przed działaniem | uzasadnia priorytet |
| Działanie | opis konkretny, a nie „poprawić bezpieczeństwo” |
| Poziom hierarchii | techniczne, organizacyjne, ochrona indywidualna, informacja; pokazuje, że priorytet ochrony zbiorowej został rozważony |
| Termin | data, a nie „na bieżąco” |
| Osoba odpowiedzialna | imiennie; bez tego nie da się wykazać zintegrowania ze strukturą |
| Potwierdzenie wykonania | data faktycznego wykonania i podpis; to zamienia plan w dowód stosowania środków |
| Ryzyko po działaniu | wykazuje zwiększenie poziomu bezpieczeństwa |
Podstawa opiniowania planów przez społeczną inspekcję pracy: art. 4 pkt 6 ustawy o społecznej inspekcji pracy
Instrukcje i kontrola
Dwa obowiązki, które domykają cykl i bez których środki profilaktyczne pozostają deklaracją.
| Obowiązek | Treść | Podstawa |
|---|---|---|
| Aktualne instrukcje bhp | pracodawca udostępnia pracownikom do stałego korzystania aktualne instrukcje dotyczące stosowanych procesów technologicznych, prac związanych z zagrożeniami wypadkowymi lub zagrożeniami zdrowia, obsługi maszyn i innych urządzeń, postępowania z materiałami szkodliwymi i niebezpiecznymi oraz udzielania pierwszej pomocy | § 41 ust. 1 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp |
| Zrozumiałość instrukcji | instrukcje powinny w sposób zrozumiały dla pracowników wskazywać czynności do wykonania przed rozpoczęciem pracy, zasady i sposoby bezpiecznego wykonywania pracy, czynności po jej zakończeniu oraz zasady postępowania w sytuacjach awaryjnych | § 41 ust. 2 tego rozporządzenia, w brzmieniu nadanym w 2021 r. |
| Systematyczne kontrole | pracodawca zapewnia systematyczne kontrole stanu bezpieczeństwa i higieny pracy, ze szczególnym uwzględnieniem organizacji procesów pracy oraz stanu technicznego maszyn i innych urządzeń technicznych, a także ustala sposoby rejestracji nieprawidłowości i metody ich usuwania | § 40 ust. 1 tego rozporządzenia |
| Wstrzymanie prac | w razie stwierdzenia bezpośredniego zagrożenia dla życia lub zdrowia pracowników osoba kierująca pracownikami jest obowiązana niezwłocznie wstrzymać prace i podjąć działania w celu usunięcia zagrożenia | § 40 ust. 2 tego rozporządzenia |
Pytania i odpowiedzi
Czy środek profilaktyczny musi być wykonany od razu?
Przepis nie podaje terminów, poza jednym wyjątkiem: przy bezpośrednim zagrożeniu dla życia lub zdrowia prace wstrzymuje się niezwłocznie. Poza tym przypadkiem terminy ustala pracodawca, a rozsądnym kryterium jest poziom ryzyka: przy ryzyku niedopuszczalnym działanie natychmiastowe albo wstrzymanie pracy, przy ryzyku średnim termin zaplanowany. Kluczowe jest, żeby termin w ogóle był, bo bez niego nie da się wykazać, że środek zastosowano, a przepis wymaga stosowania, a nie planowania.
Podstawa: art. 226 pkt 1 Kodeksu pracy, § 40 ust. 2 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Czy szkolenie może być jedynym środkiem profilaktycznym?
Tylko tam, gdzie zagrożenie wynika wyłącznie ze sposobu wykonywania pracy i nie da się go ograniczyć technicznie ani organizacyjnie. W pozostałych przypadkach instruowanie pracowników jest ósmą, ostatnią z zasad zapobiegania, a przepis wprost nadaje priorytet środkom ochrony zbiorowej. Karta, w której szkolenie jest jedynym środkiem przy zagrożeniu mechanicznym albo przy pracy na wysokości, jest najprostszym do postawienia zarzutem przy kontroli.
Podstawa: § 39 ust. 2 pkt 7 i 8 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Czy środki ochrony indywidualnej trzeba konsultować z pracownikami?
Tak. Przydzielanie pracownikom środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego jest wymienione wprost jako jedna z pięciu spraw podlegających konsultacji z pracownikami lub ich przedstawicielami. Ma to sens praktyczny: środek, który przeszkadza w pracy albo źle dopasowany, nie będzie używany, a wtedy nie zmniejsza ryzyka, tylko je pozornie zamyka w dokumentach.
Podstawa: art. 23711a § 1 pkt 4 Kodeksu pracy
Co zrobić, gdy na środek techniczny nie ma pieniędzy?
Brak środków finansowych nie jest w Kodeksie pracy okolicznością zwalniającą: pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy, a koszty działań w zakresie bhp w żaden sposób nie obciążają pracowników. Praktyczne wyjście jest inne: rozłożenie działania w czasie z zastosowaniem środków tymczasowych o niższym poziomie hierarchii, zapisanych w planie z terminem docelowym. Przy ryzyku niedopuszczalnym takie odroczenie nie wystarcza i trzeba wstrzymać pracę albo zmienić jej organizację.
Podstawa: art. 207 § 1 i § 21 Kodeksu pracy
Dobiorę środki i przygotuję plan działań
Dobór środków w kolejności wynikającej z ogólnych zasad zapobiegania, plan działań korygujących z terminami i osobami odpowiedzialnymi, aktualizacja instrukcji bhp oraz wykaz prac szczególnie niebezpiecznych.