Cała uwaga wokół zmiany z 2027 roku dotyczy gorąca, a w polskim klimacie dni z niską temperaturą jest w roku więcej niż dni z upałem. Obowiązki po stronie zimna istnieją od 1998 r., są bardziej rozbudowane niż nowe i nikt ich nie uchylił. Ta strona zbiera je w całości.
Dolne granice temperatury
Rozporządzenie o ogólnych przepisach bhp wyznacza dwie granice dolne, w jednym paragrafie i w dwóch zdaniach. Różnica między nimi nie polega tylko na liczbie stopni.
| Cecha | 14 °C (287 K) | 18 °C (291 K) |
|---|---|---|
| Czego dotyczy | pomieszczeń pracy w ogólności, przy pracy odpowiadającej metodom pracy i wysiłkowi niezbędnemu do jej wykonania | pomieszczeń, w których wykonywana jest lekka praca fizyczna, oraz pomieszczeń biurowych |
| Zastrzeżenie technologiczne | tak, „chyba że względy technologiczne na to nie pozwalają” | brak, granica bezwarunkowa |
| Skutek naruszenia | naruszenie przepisu bezpieczeństwa i higieny pracy, zagrożone grzywną od 2000 zł do 60 000 zł | |
Podstawa: § 30 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp oraz art. 283 § 1 Kodeksu pracy
Brak zastrzeżenia przy 18 stopniach jest celowy. Trudno wskazać technologię, która wymagałaby, żeby w biurze było chłodniej niż 18 stopni. Powołanie się na względy technologiczne przy pierwszym zdaniu wymaga natomiast wykazania, że obniżenie jest nieodłączne od procesu, a nie że wynika z oszczędności albo z nieszczelnego budynku. Chłodnia spożywcza jest przykładem, w którym to zastrzeżenie działa; nieogrzewana hala magazynowa zwykle nie.
Pomieszczenie do ogrzewania się
Obowiązek wynika z załącznika nr 3 do rozporządzenia, czyli z części dotyczącej pomieszczeń i urządzeń higienicznosanitarnych. Nie zależy od temperatury zewnętrznej ani od pory roku: warunkiem jest sam rodzaj pracy.
- Kiedy. Przy pracach wykonywanych na otwartej przestrzeni lub w nieogrzewanych pomieszczeniach. Drugi człon bywa pomijany, a obejmuje magazyny, hale bez ogrzewania i wiaty.
- Gdzie. W pobliżu miejsc pracy. Przepis nie podaje odległości w metrach, więc rozstrzyga wykonalność: pracownik ma móc z niego skorzystać w czasie przerwy.
- Do czego. Schronienie się przed opadami atmosferycznymi, ogrzanie się oraz zmiana odzieży. Trzy funkcje naraz.
- Wyposażenie. Urządzenia do podgrzewania posiłków. Przepis wymienia je wprost.
- Temperatura. Co najmniej 16 °C (289 K).
- Powierzchnia. Co najmniej 0,1 m² na każdego pracownika najliczniejszej zmiany, przy czym całkowita powierzchnia pomieszczenia nie może być mniejsza niż 8 m².
- Gdy pomieszczenia zapewnić się nie da. Jeżeli ze względu na rodzaje prac wykonywanych na otwartej przestrzeni w okresie zimowym zapewnienie pomieszczenia nie jest możliwe, należy zapewnić w pobliżu miejsca pracy odpowiednio urządzone źródła ciepła, przy zachowaniu wymagań ochrony przeciwpożarowej.
Podstawa: § 44 ust. 1, 2 i 3 załącznika nr 3 do rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Wyjątek dotyczy tylko okresu zimowego i tylko rodzaju prac. Ustęp 3 pozwala zastąpić pomieszczenie źródłami ciepła wyłącznie wtedy, gdy przeszkodą jest rodzaj prac wykonywanych na otwartej przestrzeni, na przykład praca liniowa przy sieci, przesuwająca się każdego dnia o kilka kilometrów. Nie jest to furtka dla braku zaplecza na stałym placu budowy ani argument oszczędnościowy.
Podstawa: § 44 ust. 3 załącznika nr 3 do rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp
Gorące posiłki i napoje
Po stronie zimna przepisy o posiłkach i napojach działają szerzej niż po stronie gorąca, bo obejmują zarówno posiłek, jak i napój, a przesłanek jest kilka.
| Sytuacja | Co przysługuje | Podstawa |
|---|---|---|
| Praca na otwartej przestrzeni przy temperaturze otoczenia poniżej 10 °C | napoje, odpowiednio gorące | § 4 ust. 1 pkt 3 i § 4 ust. 2 rozporządzenia o posiłkach i napojach |
| Warunki mikroklimatu zimnego o wartości wskaźnika WCI powyżej 1000 | napoje | § 4 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia o posiłkach i napojach |
| Praca powyżej progu wydatku energetycznego na otwartej przestrzeni w okresie zimowym, czyli od 1 listopada do 31 marca | posiłek profilaktyczny w formie jednego dania gorącego | § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia o posiłkach i napojach |
| Praca powyżej progu wydatku energetycznego w pomieszczeniu zamkniętym, w którym ze względów technologicznych utrzymuje się stale temperatura poniżej 10 °C | posiłek profilaktyczny | § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia o posiłkach i napojach |
| Praca pod ziemią | posiłek profilaktyczny, bez warunku temperaturowego | § 3 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia o posiłkach i napojach |
Okres zimowy jest pojęciem kalendarzowym. Przepis definiuje go wprost jako okres od dnia 1 listopada do dnia 31 marca. Posiłek przy pracy na otwartej przestrzeni powyżej progu wydatku przysługuje w tym okresie niezależnie od tego, ile pokazuje termometr, a poza nim nie przysługuje z tego tytułu nawet przy przymrozku. To rzadki przypadek, w którym prawo pracy celowo rezygnuje z kryterium pomiarowego na rzecz kalendarza.
Podstawa: § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia o profilaktycznych posiłkach i napojach
Mikroklimat zimny: IREQ i tWC
Mikroklimat zimny odnosi się do warunków, w których temperatura powietrza wynosi poniżej 10 °C, a prędkość ruchu powietrza i jego wilgotność względna są większe odpowiednio od 0,1 m/s i 5 procent. Sama niska temperatura nie wystarcza więc do zakwalifikowania środowiska: potrzebne są trzy warunki naraz.
- Wychłodzenie ogólne określają wskaźniki IREQ min i IREQ neutral, wyrażone w m²·K/W. Zależą od warunków środowiska, od metabolizmu i od parametrów odzieży: jej izolacyjności i przepuszczalności powietrza. Oznacza to, że ta sama pogoda przy innej odzieży daje inny wynik, więc dobór odzieży jest częścią spełnienia wymagania, a nie dodatkiem do niego.
- Wychłodzenie miejscowe określa wskaźnik tWC, czyli temperatura chłodzenia powietrzem. Dla niego rozporządzenie podaje wprost dopuszczalny czas ekspozycji, z ekspozycją zabronioną przy wartości minus 59 stopni i niższej. Pełna tabela jest na stronie Wszystkie progi temperatury.
- Pomiary wskaźników mikroklimatu wykonuje się raz w roku, a po dwóch kolejnych badaniach bez przekroczenia wartości dopuszczalnych raz na dwa lata. Przepis nie przewiduje odstąpienia od pomiarów, w odróżnieniu od hałasu, drgań i promieniowania.
Podstawa: część C pkt 2 załącznika nr 2 do rozporządzenia o najwyższych dopuszczalnych stężeniach i natężeniach oraz § 12 rozporządzenia o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych
Odzież ciepłochronna i środki ochrony
Załącznik nr 2 do rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp, w brzmieniu obowiązującym od 20 listopada 2021 r., traktuje niską temperaturę jako odrębne zagrożenie fizyczne i przypisuje mu trzy rodzaje środków.
- Rękawice ochronne chroniące przed niską temperaturą dla rąk.
- Obuwie chroniące przed niską temperaturą dla stóp.
- Odzież ochronna chroniąca przed niską temperaturą na całe ciało albo jego części, wraz z głową.
Załącznik wskazuje przy tym przykłady prac: praca na otwartej przestrzeni w bardzo niskich temperaturach, prace w pomieszczeniach o bardzo niskiej temperaturze oraz praca z płynami kriogenicznymi, a także gałęzie gospodarki, w których zagrożenie występuje: budowanie budynków, praca przy konstrukcjach inżynierii lądowej, budownictwo okrętowe, prace górnicze, przemysł spożywczy, rolnictwo i sektor rybołówstwa oraz transport i magazynowanie.
Podstawa: tabela nr 1 i tabela nr 2 załącznika nr 2 do rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp, w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 4 listopada 2021 r. (Dz. U. poz. 2088)
Odzież ciepłochronna wchodzi do rachunku IREQ. To nie jest tylko wyposażenie socjalne. Wskaźnik dopuszczalnego wychłodzenia ogólnego zależy od izolacyjności odzieży, więc zmiana odzieży zmienia wynik oceny. W praktyce oznacza to, że dokumentacja powinna wskazywać parametry odzieży, a nie tylko fakt jej wydania. Przy pracy młodocianych w mikroklimacie zimnym przepis wprost wymaga odzieży, rękawic i obuwia o ciepłochronności zgodnej z wymaganiami normy przenoszącej normę europejską.
Podstawa: część C pkt 2.2 załącznika nr 2 do rozporządzenia o NDS i NDN oraz część I pkt 3 załącznika nr 2 do rozporządzenia o pracach wzbronionych młodocianym
Chłodnie i mroźnie
Praca w chłodni jest przypadkiem, w którym zastrzeżenie o względach technologicznych działa naprawdę: nie da się prowadzić chłodni w temperaturze 14 stopni. Obowiązki nie znikają jednak, tylko przenoszą się na inne przepisy.
| Obowiązek | Treść |
|---|---|
| Ocena ryzyka | obejmuje charakter, stopień i czas ekspozycji na zimno, z uwzględnieniem parametrów odzieży i przerw na ogrzanie się |
| Pomiary mikroklimatu | wskaźniki IREQ i tWC, raz w roku albo raz na dwa lata po dwóch badaniach bez przekroczeń |
| Posiłki profilaktyczne | przy pracy powyżej progu wydatku energetycznego w pomieszczeniu o stałej temperaturze technologicznej poniżej 10 °C |
| Napoje | przy warunkach mikroklimatu zimnego o wskaźniku WCI powyżej 1000 |
| Pomieszczenie do ogrzania się | przepis o nieogrzewanych pomieszczeniach obejmuje także pracę w chłodni |
| Zakaz dla młodocianych | prace w chłodniach i zamrażalniach są wyłączone także z warunkowego dopuszczenia młodocianych do prac w mikroklimacie zimnym |
| Środki ochrony indywidualnej | odzież, rękawice i obuwie chroniące przed niską temperaturą, wymienione wprost dla prac w pomieszczeniach o bardzo niskiej temperaturze |
Zestawienie własne serwisu, zbudowane z § 30 rozporządzenia o ogólnych przepisach bhp oraz § 44 załącznika nr 3 i załącznika nr 2 do tego rozporządzenia, z § 3 ust. 1 pkt 2 i § 4 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia o posiłkach i napojach, z § 12 rozporządzenia o badaniach i pomiarach oraz z części I pkt 3 załącznika nr 2 do rozporządzenia o pracach wzbronionych młodocianym.
Czego w prawie nie ma po stronie zimna
- Nie ma temperatury, przy której nie wolno pracować na dworze. Ustęp 2 nowego paragrafu odnosi się do przekroczenia progów z ustępu 1, a te są górne. Po stronie zimna zakaz istnieje tylko w postaci wskaźnikowej, przy tWC równym minus 59 stopni albo niższym.
- Nie ma obowiązku skracania czasu pracy przy mrozie. Skrócenie ekspozycji wynika z tabeli wartości dopuszczalnych tWC oraz z oceny ryzyka, a nie z odrębnego przepisu o czasie pracy.
- Nie ma dodatku za pracę w niskiej temperaturze. Przepisy bhp nie regulują wynagrodzenia. Dodatki tego rodzaju mogą wynikać z układu zbiorowego pracy albo z regulaminu wynagradzania.
- Nie ma obowiązku wydania gorącego napoju konkretnego rodzaju. Przepis mówi o napojach odpowiednio zimnych lub gorących, zależnie od warunków, i o ilości zaspokajającej potrzeby pracowników.
Dokumentacja dla pracy w zimnie
Karta oceny ryzyka dla mikroklimatu zimnego, instrukcja stanowiskowa, harmonogram przerw na ogrzanie się i karta wydania gorących napojów są w pakietach do pobrania. Ocena ryzyka po stronie zimna wymaga innych danych niż po stronie gorąca, więc karty są dwie, a nie jedna.