Paragraf 11 zaczyna się od słowa „ponadto”. To znaczy, że wymienione w nim dziewięć obowiązków dochodzi do piętnastu z paragrafu 7, a nie zastępuje ich. Są to obowiązki najbliższe codziennej pracy: gdzie wolno zjeść, gdzie leżą rękawice, kto sprząta po awarii i jaka instrukcja wisi na ścianie.
Dziewięć obowiązków z paragrafu 11
| Pkt | Obowiązek |
|---|---|
| 1 | Zapewnienie pracownikowi bezpiecznych warunków spożywania posiłków i napojów w wydzielonych pomieszczeniach |
| 2 | Wyposażenie pracownika w odpowiednie środki ochrony indywidualnej i przechowywanie ich w wyraźnie oznakowanym miejscu |
| 3 | Zapewnienie właściwych pomieszczeń, urządzeń higieniczno-sanitarnych, a także środków higieny osobistej oraz, jeżeli to konieczne, środków do odkażania skóry lub błon śluzowych |
| 4 | Stworzenie i stosowanie procedur pobierania, transportu oraz przetwarzania próbek i materiałów pochodzenia ludzkiego lub zwierzęcego, procedur dezynfekcji oraz procedur umożliwiających bezpieczne usuwanie i postępowanie ze skażonymi odpadami |
| 5 | Zapewnienie bezpiecznych warunków odkażania, czyszczenia, a w razie konieczności niszczenia odzieży, środków ochrony indywidualnej i wyposażenia, które uległy skażeniu |
| 6 | Dostarczenie pracownikowi aktualnych pisemnych instrukcji postępowania ze szkodliwym czynnikiem biologicznym |
| 7 | Niezwłoczne informowanie wszystkich pracowników narażonych w wyniku awarii lub wypadku, lub ich przedstawiciela, o tym zdarzeniu, jego przyczynach oraz podjętych i proponowanych środkach mających na celu opanowanie sytuacji |
| 8 | Podjęcie natychmiastowych działań mających na celu likwidację przyczyn i skutków zaistniałej awarii lub wypadku |
| 9 | Zgłaszanie awarii lub wypadku związanego z uwolnieniem się czynnika, w zależności od jego rodzaju, do właściwych jednostek służby medycyny pracy oraz właściwego inspektora sanitarnego |
Podstawa: § 11 ust. 1 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Punkty od 7 do 9 dotyczą postępowania po zdarzeniu i są opisane osobno na stronie Awarie, wypadki i zachorowania.
Posiłki i napoje w strefie zagrożenia
Przepis nie mówi wprost „zakaz spożywania posiłków w strefie zagrożenia”. Mówi coś, co prowadzi do tego samego wniosku, ale precyzyjniej: pracodawca zapewnia bezpieczne warunki spożywania posiłków i napojów w wydzielonych pomieszczeniach.
Obowiązek jest po stronie pracodawcy, a nie tylko zakazem dla pracownika. Sam zakaz wywieszony na drzwiach nie spełnia przepisu, jeżeli w zakładzie nie ma wydzielonego pomieszczenia, w którym pracownik może zjeść. Konstrukcja przepisu jest tu ważna: obowiązkiem jest zapewnienie warunków, a zakaz jedzenia w strefie pracy jest tego konsekwencją, wpisywaną do instrukcji stanowiskowej i do regulaminu pracy.
Podstawa: § 11 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Wymagania techniczne dla pomieszczeń higienicznosanitarnych, w tym jadalni, wynikają z załącznika nr 3 do ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Rozporządzenie o czynnikach biologicznych ich nie powtarza, tylko dokłada warunek wydzielenia i bezpieczeństwa.
- Pomieszczenie do spożywania posiłków ma być wydzielone, czyli oddzielone od miejsca, w którym występuje narażenie, a nie tylko wyznaczone w tej samej przestrzeni.
- Droga z miejsca pracy do jadalni powinna prowadzić przez miejsce, gdzie pracownik może umyć i odkazić ręce oraz zdjąć odzież ochronną, bo inaczej wydzielenie pomieszczenia niczego nie daje.
- Zakaz jedzenia, picia i palenia w strefie zagrożenia oraz zakaz przechowywania tam żywności wpisuje się do instrukcji stanowiskowej z punktu 6 i do programu szkolenia z paragrafu 9.
Środki ochrony indywidualnej
Przepis stawia dwa wymagania naraz: wyposażenie pracownika w odpowiednie środki ochrony indywidualnej oraz przechowywanie ich w wyraźnie oznakowanym miejscu. Drugi warunek bywa pomijany, a jest łatwy do sprawdzenia przy kontroli.
| Wymaganie | Co to znaczy w praktyce | Podstawa |
|---|---|---|
| Odpowiednie do rodzaju i poziomu narażenia | dobór wynika z drogi narażenia ustalonej w ocenie ryzyka: ochrona dróg oddechowych przy drodze powietrznej, ochrona rąk i skóry przy kontakcie, ochrona oczu i twarzy przy ryzyku rozprysku | § 7 pkt 5 |
| Dopiero gdy nie da się uniknąć narażenia inaczej | środki ochrony indywidualnej są ostatnim stopniem, po zastąpieniu, zmianie procesu, hermetyczności i środkach zbiorowych | § 7 pkt 5 |
| Przechowywane w wyraźnie oznakowanym miejscu | wydzielone i opisane miejsce, oddzielone od odzieży własnej pracownika; oznakowanie ma być widoczne, a nie domyślne | § 11 ust. 1 pkt 2 |
| Odkażanie, czyszczenie, a w razie konieczności niszczenie | zapewnione warunki do odkażenia i wyczyszczenia środków, które uległy skażeniu, oraz do ich zniszczenia, gdy odkażenie jest niemożliwe | § 11 ust. 1 pkt 5 |
Skażonej odzieży ochronnej nie zabiera się do domu do prania. Kodeks pracy mówi tu wprost: środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze, które uległy skażeniu materiałami biologicznie zakaźnymi, przechowuje się wyłącznie w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę, a powierzanie pracownikowi ich prania, konserwacji, odpylania i odkażania jest niedopuszczalne. Ekwiwalent za pranie własne, dopuszczalny przy zwykłej odzieży roboczej, w tym przypadku nie wchodzi w grę.
Podstawa: art. 23710 § 1 i 2 Kodeksu pracy, § 11 ust. 1 pkt 5 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Urządzenia higieniczno-sanitarne
Punkt trzeci wymienia cztery rzeczy: właściwe pomieszczenia, urządzenia higieniczno-sanitarne, środki higieny osobistej oraz, jeżeli to konieczne, środki do odkażania skóry lub błon śluzowych. Ostatni element jest szczególny, bo dotyczy sytuacji po ekspozycji, a nie codziennej higieny.
- Umywalki dostępne w miejscu pracy, a nie wyłącznie w odległej szatni. Przy pracy z materiałem zakaźnym umycie rąk musi być możliwe od razu po czynności.
- Środki higieny osobistej zapewnia pracodawca, na zasadach z art. 233 Kodeksu pracy i z ogólnych przepisów bhp.
- Środki do odkażania skóry lub błon śluzowych tam, gdzie ocena ryzyka wskazuje możliwość kontaktu z materiałem zakaźnym. W podmiotach leczniczych wiąże się to bezpośrednio z procedurą postępowania poekspozycyjnego z rozporządzenia o ostrych narzędziach.
- Miejsce do zdjęcia i pozostawienia odzieży ochronnej oddzielone od miejsca przechowywania odzieży własnej. Przy wyższych stopniach hermetyczności wymagania idą dalej, aż do prysznica przed opuszczeniem pomieszczenia.
Podstawa: § 11 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia o czynnikach biologicznych, załącznik nr 3 do ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy
Trzy procedury wymagane wprost
Punkt czwarty wymienia trzy procedury, które pracodawca ma stworzyć i stosować. Sformułowanie jest dwuczłonowe: samo istnienie dokumentu nie wystarcza.
Pobieranie, transport i przetwarzanie próbek
Dotyczy próbek i materiałów pochodzenia ludzkiego lub zwierzęcego. Procedura obejmuje pojemniki, oznakowanie, warunki transportu wewnętrznego i zewnętrznego oraz postępowanie przy uszkodzeniu opakowania.
Podstawa: § 11 ust. 1 pkt 4 lit. a
Dezynfekcja
Procedura wskazuje preparaty, stężenia, czas kontaktu i zakres powierzchni oraz sprzętu. Skuteczność środka wobec konkretnej grupy czynników jest tu kluczowa: preparat bakteriobójczy nie musi być wirusobójczy ani sporobójczy.
Podstawa: § 11 ust. 1 pkt 4 lit. b
Bezpieczne usuwanie skażonych odpadów
Procedura opisuje segregację, pojemniki, oznakowanie, miejsce i czas przechowywania oraz przekazanie odbiorcy. W podmiotach leczniczych łączy się z przepisami o odpadach medycznych.
Podstawa: § 11 ust. 1 pkt 4 lit. c
Instrukcje pisemne
Pracownik dostaje aktualne pisemne instrukcje postępowania ze szkodliwym czynnikiem biologicznym. Przepis dokłada do nich obowiązkową zawartość, zależną od grupy zagrożenia.
| Element | Kiedy obowiązkowy |
|---|---|
| Postępowanie ze szkodliwym czynnikiem biologicznym w warunkach normalnych | zawsze, gdy stosuje się rozporządzenie |
| Procedura postępowania w razie awarii lub wypadku związanych z uwolnieniem się czynnika | zawsze |
| Procedura postępowania w razie narażenia na czynnik zakwalifikowany do grupy 3 lub 4 | gdy występują czynniki grupy 3 lub 4 |
Podstawa: § 11 ust. 1 pkt 6 i ust. 2 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Słowo „aktualnych” jest w przepisie nieprzypadkowo. Instrukcja opisująca preparat dezynfekcyjny wycofany z obrotu albo procedurę sprzed zmiany technologii nie spełnia wymagania, choć fizycznie istnieje. Przegląd instrukcji warto powiązać z aktualizacją oceny ryzyka, bo obie czynności uruchamiają te same zdarzenia.
Odpady
Obowiązek odpadowy występuje w rozporządzeniu dwa razy, w dwóch różnych ujęciach, i oba trzeba spełnić.
- Warunki bezpiecznego zbierania, przechowywania oraz usuwania odpadów przez pracowników, z zastosowaniem bezpiecznych i oznakowanych pojemników. To wymaganie techniczne i organizacyjne.
- Procedura umożliwiająca bezpieczne usuwanie i postępowanie ze skażonymi odpadami. To wymaganie dokumentacyjne, dotyczące spisanego sposobu postępowania.
Podstawa: § 7 pkt 10 oraz § 11 ust. 1 pkt 4 lit. c rozporządzenia o czynnikach biologicznych
W podmiotach wykonujących działalność leczniczą dochodzą przepisy o odpadach medycznych, z własnymi wymaganiami co do kolorów worków, oznakowania i terminów przechowywania. Rozporządzenie o czynnikach biologicznych ich nie zastępuje ani nie powtarza.
Znak ostrzegający przed zagrożeniem biologicznym
Wzór znaku określa załącznik nr 3 do rozporządzenia. Opis normatywny jest krótki i brzmi tak: piktogram powinien być koloru czarnego na żółto-pomarańczowym tle, w formie trójkąta.
Znak z załącznika nr 3 to nie to samo co powszechny symbol zagrożenia biologicznego na okrągłym tle. Rozporządzenie wymaga formy trójkąta, czarnego piktogramu i żółto-pomarańczowego tła, czyli układu zgodnego z ogólnymi zasadami znaków ostrzegawczych. Znak w innej formie graficznej nie odpowiada wzorowi z załącznika, nawet jeżeli jest czytelny.
Podstawa: § 7 pkt 7 oraz załącznik nr 3 do rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Przepis wymaga też stosowania innych znaków ostrzegawczych, obok znaku zagrożenia biologicznego. W praktyce oznacza to oznakowanie dróg, stref o ograniczonym dostępie, pojemników na odpady skażone, urządzeń takich jak autoklaw i komora bezpieczeństwa biologicznego oraz miejsc przechowywania środków ochrony indywidualnej.
Przy wyższych stopniach hermetyczności oznakowanie staje się wymaganiem wprost. W procesach przemysłowych umieszczenie znaku ostrzegającego przed zagrożeniem biologicznym jest zalecane przy grupie 2 i wymagane przy grupach 3 i 4. Szczegóły w tabelach na stronie Stopnie i środki hermetyczności.
Powrót do strony głównej