Wartości dopuszczalne są punktem odniesienia dla pomiarów: to wobec nich ocenia się, czy wynik jest dobry, i to od nich zależy, jak często trzeba mierzyć. Są trzy rodzaje wartości w powietrzu i osobna wartość w materiale biologicznym. Ta strona wyjaśnia różnice, bo pomylenie ich zmienia wniosek z pomiaru.
Trzy wartości w powietrzu
Definicje pochodzą wprost z rozporządzenia o najwyższych dopuszczalnych stężeniach i natężeniach. Różnią się horyzontem czasowym: średnia ze zmiany, wartość chwilowa i wartość, której nie wolno przekroczyć w żadnym momencie.
| Skrót | Nazwa | Definicja |
|---|---|---|
| NDS | najwyższe dopuszczalne stężenie | wartość średnia ważona stężenia, którego oddziaływanie na pracownika w ciągu 8-godzinnego dobowego i przeciętnego tygodniowego wymiaru czasu pracy, przez okres aktywności zawodowej, nie powinno spowodować ujemnych zmian w jego stanie zdrowia oraz w stanie zdrowia jego przyszłych pokoleń |
| NDSCh | najwyższe dopuszczalne stężenie chwilowe | wartość średnia stężenia, które nie powinno spowodować ujemnych zmian w stanie zdrowia, jeżeli występuje w środowisku pracy nie dłużej niż 15 minut i nie częściej niż 2 razy w czasie zmiany roboczej, w odstępie nie krótszym niż 1 godzina |
| NDSP | najwyższe dopuszczalne stężenie pułapowe | wartość stężenia, która ze względu na zagrożenie zdrowia lub życia pracownika nie może być w środowisku pracy przekroczona w żadnym momencie |
Podstawa: § 2 rozporządzenia o najwyższych dopuszczalnych stężeniach i natężeniach czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy
Wartość w materiale biologicznym
Obok wartości w powietrzu istnieje dopuszczalne stężenie w materiale biologicznym: najwyższy dopuszczalny poziom czynnika lub jego metabolitu we krwi albo w moczu pracownika, albo najwyższa dopuszczalna wartość wskaźnika oddziaływania czynnika na organizm. To ono jest podstawą monitoringu biologicznego, na przykład stężenia ołowiu we krwi.
Podstawa: § 1 pkt 3 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
Gdzie szukać wartości dla substancji
- Rozporządzenie o NDS i NDN. W jego załączniku są wartości NDS, NDSCh i NDSP dla poszczególnych substancji. To źródło rozstrzygające.
- Karta charakterystyki, sekcja 8. Podaje wartości dopuszczalne dla danego produktu, wygodnie zebrane, ale to karta ma odpowiadać rozporządzeniu, a nie odwrotnie.
- Sprawozdanie z pomiarów. Odnosi zmierzone stężenie do wartości dopuszczalnej i wyraża wynik jako krotność NDS, co wprost przekłada się na częstotliwość kolejnych badań.
Podstawa: rozporządzenie o NDS i NDN oraz sekcja 8 karty charakterystyki według załącznika II do rozporządzenia REACH
Pełne wartości i klasyfikacja substancji CMR są w osobnym opracowaniu. Ten serwis nie powtarza całej tabeli NDS, bo prowadzi ją odrębne rozporządzenie, a szczegółowe wartości dla substancji rakotwórczych, mutagennych i reprotoksycznych oraz ich klasyfikację zharmonizowaną opisuje serwis o substancjach CMR, do którego prowadzi strona Substancje CMR.
Co oznacza przekroczenie
Przekroczenie wartości NDS nie jest samą liczbą do rejestru. Gdy pomiary je wykażą, pracodawca niezwłocznie podejmuje działania zmierzające do zlikwidowania przekroczeń, zgodnie z ogólnymi przepisami bhp i z rozporządzeniem o czynnikach chemicznych. Wynik powyżej połowy NDS zmienia też częstotliwość kolejnych pomiarów, co opisuje strona Badania i pomiary.
Podstawa: § 9 rozporządzenia o czynnikach chemicznych oraz § 4 rozporządzenia o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych
Pułapka aktualności
Rozporządzenie o NDS i NDN nie ma tekstu jednolitego. Oznacza to, że obowiązujące brzmienie trzeba składać z aktu z 2018 r. i wszystkich nowelizacji, a opracowania powielające dawne wartości wyglądają na aktualne i takie nie są. Ostatnia zmiana, z 26 marca 2026 r. (Dz. U. poz. 447), nadała nowe brzmienie wartościom dla wielu substancji, w tym obniżyła wartość dla ołowiu i związków nieorganicznych oraz zmieniła ujęcie diizocyjanianów. Wartości sprawdza się w aktualnym brzmieniu załącznika, a nie w starszym zestawieniu.
Podstawa: rozporządzenie o NDS i NDN, zmienione rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz. U. poz. 447)
Od wartości do harmonogramu pomiarów
Arkusz harmonogramu przekłada wynik odniesiony do NDS na wymaganą częstotliwość i termin następnego pomiaru. Pełne obowiązki pomiarowe opisuje strona o badaniach i pomiarach.