Rozpoznanie substancji CMR jest pierwszym krokiem i najczęstszym miejscem błędu. Firmy zwykle mają w rejestrze to, co kupiły z etykietą, a nie mają tego, co same wytwarzają w procesie. Ta strona pokazuje obie drogi rozpoznania: przez klasyfikację i przez proces technologiczny.
Trzy definicje z rozporządzenia
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 lipca 2024 r. definiuje trzy pojęcia i nie robi tego symetrycznie. Rakotwórczość i mutagenność mają dwie drogi wejścia, reprotoksyczność tylko jedną.
| Pojęcie | Substancja lub mieszanina | Czynnik lub proces technologiczny |
|---|---|---|
| Czynnik o działaniu rakotwórczym | klasyfikacja jako rakotwórcza kategorii 1A lub 1B | tak, jeżeli jest w załączniku nr 1 |
| Czynnik o działaniu mutagennym | klasyfikacja jako działająca mutagennie na komórki rozrodcze kategorii 1A lub 1B | tak, jeżeli jest w załączniku nr 1 |
| Substancja o działaniu reprotoksycznym | klasyfikacja jako działająca szkodliwie na rozrodczość kategorii 1A lub 1B | nie, przepis takiej drogi nie przewiduje |
Podstawa: § 2 pkt 1 do 3 oraz § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 26 lipca 2024 r. o substancjach CMR
Dlaczego to nie jest szczegół redakcyjny. Załącznik nr 1 nosi tytuł „Wykaz czynników oraz procesów technologicznych związanych z uwalnianiem substancji chemicznych i mieszanin o działaniu rakotwórczym lub mutagennym”. Słowa „reprotoksycznym” w tym tytule nie ma, i nie ma go też w treści załącznika. Proces technologiczny nigdy więc nie jest reprotoksyczny w rozumieniu tego rozporządzenia. Reprotoksyczna może być tylko substancja albo mieszanina, i tylko przez klasyfikację.
Kategorie i zwroty wskazujące rodzaj zagrożenia
Kategoria klasyfikacji to poziom pewności dowodu, a nie siła działania. Kategoria 1A oznacza działanie stwierdzone u ludzi, kategoria 1B działanie domniemane na podstawie badań na zwierzętach, kategoria 2 podejrzenie. Rozporządzenie o rejestrach sięga wyłącznie po kategorie 1A i 1B.
| Klasa i kategoria | Zwroty H | Rejestry i informacja roczna | Zakazy zatrudniania |
|---|---|---|---|
| Rakotwórczość 1A i 1B | H350, H350i | tak | kobiety w ciąży i karmiące, młodociani |
| Rakotwórczość 2 | H351 | nie | kobiety w ciąży i karmiące, młodociani |
| Mutagenność 1A i 1B | H340 | tak | kobiety w ciąży i karmiące, młodociani |
| Mutagenność 2 | H341 | nie | kobiety w ciąży i karmiące, młodociani |
| Szkodliwe działanie na rozrodczość 1A i 1B | H360 wraz z odmianami H360F, H360D, H360FD, H360Fd, H360Df | tak | kobiety w ciąży i karmiące, młodociani |
| Szkodliwe działanie na rozrodczość 2 | H361 wraz z odmianami H361d, H361f, H361fd | nie | tylko kobiety w ciąży i karmiące |
| Szkodliwy wpływ na laktację | H362 | nie | tylko kobiety w ciąży i karmiące |
Podstawa: załącznik I do rozporządzenia (WE) nr 1272/2008 (CLP), § 2 rozporządzenia o substancjach CMR, część VII załącznika do rozporządzenia o pracach wzbronionych kobietom w ciąży i karmiącym piersią, część I ust. 1 pkt 1 załącznika nr 1 do rozporządzenia o pracach wzbronionych młodocianym
Klasyfikacja bierze się z dwóch źródeł. Pierwsze to klasyfikacja zharmonizowana z tabeli 3 załącznika VI do rozporządzenia CLP: obowiązuje wszystkich i nie wolno jej zmieniać. Drugie to klasyfikacja własna dostawcy, wykonana według kryteriów CLP tam, gdzie zharmonizowanej nie ma. W praktyce oznacza to, że dwie karty charakterystyki tej samej substancji od różnych dostawców mogą się różnić, a rozstrzyga załącznik VI, jeżeli substancja w nim figuruje.
Kiedy mieszanina staje się CMR
Mieszanina jest CMR, gdy zawiera składnik CMR w stężeniu, przy którym kryteria CLP nakazują sklasyfikować całą mieszaninę. Progi są niskie i różne dla różnych klas zagrożenia. Poniższe wartości to ogólne stężenia graniczne; dla konkretnej substancji załącznik VI może ustalić własne, niższe, i wtedy pierwszeństwo ma to ustalenie.
| Składnik sklasyfikowany jako | Stężenie graniczne | Mieszanina staje się |
|---|---|---|
| Rakotwórczy kategorii 1A lub 1B | 0,1 procent | rakotwórcza tej samej kategorii |
| Rakotwórczy kategorii 2 | 1,0 procent | rakotwórcza kategorii 2 |
| Mutagenny kategorii 1A lub 1B | 0,1 procent | mutagenna tej samej kategorii |
| Mutagenny kategorii 2 | 1,0 procent | mutagenna kategorii 2 |
| Działający szkodliwie na rozrodczość kategorii 1A lub 1B | 0,3 procent | działająca szkodliwie na rozrodczość tej samej kategorii |
| Działający szkodliwie na rozrodczość kategorii 2 | 3,0 procent | działająca szkodliwie na rozrodczość kategorii 2 |
| Mający wpływ na laktację lub przez laktację | 0,3 procent | oznakowana zwrotem H362 |
Podstawa: tabele 3.5.2, 3.6.2 i 3.7.2 załącznika I do rozporządzenia (WE) nr 1272/2008 (CLP). Stężenia podaje się jako ułamek masowy dla ciał stałych i cieczy oraz objętościowy dla gazów.
Wniosek dla rejestru. Do rejestru wpisuje się nazwę substancji, która spowodowała klasyfikację mieszaniny, a nie samą nazwę handlową preparatu. Tak samo działa formularz informacji rocznej: w kolumnach z nazwą i numerem identyfikacyjnym podaje się wyłącznie substancje CMR odpowiadające za klasyfikację, a liczbę narażonych odnosi się do pomiarów i wartości NDS tej substancji.
Podstawa: objaśnienie nr 2 do tabeli w sekcji B.I załącznika nr 2 do rozporządzenia o substancjach CMR
Osiem procesów technologicznych
Załącznik nr 1 zawiera jeden czynnik fizyczny i osiem procesów technologicznych. To najczęściej pomijana część rozporządzenia, bo procesy nie mają karty charakterystyki, etykiety ani dostawcy. Występują natomiast w bardzo zwykłych zakładach: w stolarni, w warsztacie, na budowie.
| Część | Pozycja | Gdzie występuje najczęściej |
|---|---|---|
| I. Czynniki fizyczne | Promieniowanie jonizujące | radiologia, defektoskopia, sterylizacja radiacyjna |
| II. Procesy, poz. 1 | Produkcja auraminy | przemysł barwników |
| II. Procesy, poz. 2 | Prace związane z narażeniem na wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne obecne w sadzy węglowej, smołach węglowych i pakach węglowych | koksownie, produkcja elektrod, prace bitumiczne |
| II. Procesy, poz. 3 | Prace związane z narażeniem na pyły, dymy i aerozole tworzące się podczas wypalania i elektrorafinowania surówek miedziowo-niklowych | hutnictwo metali nieżelaznych |
| II. Procesy, poz. 4 | Produkcja alkoholu izopropylowego metodą mocnych kwasów | przemysł chemiczny |
| II. Procesy, poz. 5 | Prace związane z narażeniem na pył drewna | stolarnie, tartaki, produkcja mebli, szkoły zawodowe |
| II. Procesy, poz. 6 | Prace związane z narażeniem na krzemionkę krystaliczną, frakcję respirabilną powstającą w trakcie pracy | budownictwo, kamieniarstwo, odlewnie, produkcja betonu |
| II. Procesy, poz. 7 | Prace związane z narażeniem przez skórę na działanie olejów mineralnych użytych wcześniej w silnikach spalinowych wewnętrznego spalania w celu smarowania i schładzania części ruchomych silnika | warsztaty samochodowe, serwisy maszyn, wymiana olejów |
| II. Procesy, poz. 8 | Prace związane z narażeniem na spaliny emitowane z silników Diesla | magazyny z wózkami spalinowymi, kopalnie, warsztaty, place budowy |
Podstawa: załącznik nr 1 do rozporządzenia o substancjach CMR. Kolumna z miejscem występowania nie pochodzi z załącznika, to komentarz serwisu.
Trzy pozycje, które najczęściej umykają. Pył drewna, krzemionka krystaliczna i spaliny z silników Diesla. Wspólny mianownik: powstają w procesie, a nie są kupowane, więc nikt nie dostaje przy nich karty charakterystyki i nikt ich nie wpisuje do spisu substancji. Wystarczy jednak wózek widłowy z silnikiem Diesla pracujący w hali, żeby obowiązek rejestrowy powstał.
Substancje progowe i nieprogowe
Podział wprowadzony razem z substancjami reprotoksycznymi w 2024 r. Substancja nieprogowa to taka, dla której nie istnieje bezpieczny poziom narażenia, progowa to taka, dla której taki poziom istnieje. Rozstrzyga o tym nie karta charakterystyki i nie ocena pracodawcy, tylko wykaz najwyższych dopuszczalnych stężeń: substancja nieprogowa jest tam oznaczona notacją w kolumnie uwag.
| Rodzaj czynnika | Gdy system zamknięty jest niemożliwy |
|---|---|
| Rakotwórczy, mutagenny albo nieprogowa substancja reprotoksyczna | zmniejszenie narażenia do tak niskiego poziomu, na jaki pozwalają możliwości techniczne |
| Progowa substancja reprotoksyczna | ograniczenie do minimum zagrożenia związanego z narażeniem |
| Substancja reprotoksyczna niesklasyfikowana w wykazie jako progowa ani nieprogowa | jak przy progowej, ale ocena ryzyka musi uwzględnić możliwość, że bezpieczny poziom nie istnieje, i przewidzieć odpowiednie środki |
Podstawa: § 2 pkt 4 i 5 oraz § 4 ust. 3 do 5 rozporządzenia o substancjach CMR
Stan na dziś: jedna substancja z notacją. W wykazie najwyższych dopuszczalnych stężeń obowiązującym od 2 kwietnia 2026 r. notację „nieprogowa substancja reprotoksyczna” nosi wyłącznie pozycja 449, czyli ołów i jego związki nieorganiczne w przeliczeniu na Pb. Dla wszystkich pozostałych substancji reprotoksycznych stosuje się trzeci wiersz powyższej tabeli. Sprawdzone w tekście załącznika 23 sierpnia 2026 r.
Gdzie szukać rozstrzygnięcia
- Sekcja 2 karty charakterystyki. Klasyfikacja substancji lub mieszaniny wraz ze zwrotami H. To pierwsze i najszybsze miejsce, ale karta bywa nieaktualna, więc nie jest ostateczna.
- Sekcja 3 karty charakterystyki. Skład i informacja o składnikach. Tu widać, która substancja odpowiada za klasyfikację mieszaniny i w jakim stężeniu występuje.
- Załącznik VI do rozporządzenia CLP, tabela 3. Wykaz klasyfikacji zharmonizowanej. Jeżeli substancja tam figuruje, jej klasyfikacja jest wiążąca i wygrywa z klasyfikacją własną dostawcy.
- Załącznik nr 1 do rozporządzenia o substancjach CMR. Osiem procesów technologicznych i promieniowanie jonizujące. Wejście niezależne od jakiejkolwiek karty.
- Wykaz najwyższych dopuszczalnych stężeń. Rozstrzyga, czy substancja reprotoksyczna jest progowa czy nieprogowa, i podaje wartość, do której odnosi się próg 0,1 wartości NDS.
- Lista kandydacka substancji stanowiących bardzo duże zagrożenie. Nie tworzy sama obowiązku rejestrowego, ale prawie wszystkie substancje CMR kategorii 1A i 1B na niej są, więc bywa użyteczna jako lista kontrolna. Prowadzi ją Europejska Agencja Chemikaliów.
Typowe substancje CMR w branżach
Zestawienie poglądowe, ułatwiające pierwsze rozpoznanie. Nie zastępuje przeglądu kart charakterystyki: w konkretnym zakładzie skład mieszanin bywa inny.
| Rodzaj zakładu | Co zwykle jest CMR | Skąd się bierze |
|---|---|---|
| Spawalnia, obróbka stali nierdzewnej | związki chromu(VI), związki niklu | dymy spawalnicze, spawanie i cięcie stali stopowych |
| Stolarnia, tartak, produkcja mebli | pył drewna, formaldehyd | proces z załącznika nr 1, kleje i płyty drewnopochodne |
| Lakiernia, produkcja pianek i klejów | diizocyjaniany, rozpuszczalniki reprotoksyczne | utwardzacze poliuretanowe, rozcieńczalniki |
| Warsztat samochodowy, serwis maszyn | spaliny z silników Diesla, przepracowane oleje silnikowe | dwa procesy z załącznika nr 1 |
| Budowa, kamieniarstwo, prace rozbiórkowe | krzemionka krystaliczna, azbest, wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne | cięcie i szlifowanie betonu i kamienia, stare pokrycia, masy bitumiczne |
| Galwanizernia, obróbka powierzchniowa | związki chromu(VI), kadm i jego związki, związki niklu | kąpiele galwaniczne, aerozole znad wanien |
| Produkcja i regeneracja akumulatorów, odlewnictwo ołowiu | ołów i jego związki nieorganiczne | jedyna substancja z notacją nieprogowej reprotoksycznej |
| Laboratorium, prosektorium, zakład patomorfologii | formaldehyd, tlenek etylenu, odczynniki rakotwórcze | utrwalanie preparatów, sterylizacja, analityka |
| Szpital, apteka szpitalna | leki cytostatyczne, tlenek etylenu | przygotowywanie i podawanie leków, sterylizacja sprzętu |
| Stacja paliw, magazyn paliw | benzen | składnik benzyn, opary przy nalewaniu |
Nie masz pewności, co w twoim zakładzie jest CMR?
Przegląd kart charakterystyki i procesów technologicznych pod kątem substancji CMR kończy się listą stanowisk objętych obowiązkiem rejestrowym oraz wykazem substancji do wpisania do rejestru i do informacji rocznej.