Substancje rakotwórcze, mutagenne i reprotoksyczne w miejscu pracy

Praca z substancjami rakotwórczymi, mutagennymi i reprotoksycznymi jest w polskim prawie osobno uregulowana. Nie wystarczy ogólna ocena ryzyka i instruktaż: pracodawca prowadzi dwa odrębne rejestry, co roku składa informację do dwóch urzędów, mierzy stężenia częściej niż przy zwykłej chemii i przechowuje dokumentację przez dziesiątki lat po tym, jak pracownik odejdzie. Ten serwis prowadzi przez te obowiązki po kolei i daje wzory dokumentów, które po nich zostają.

Trzy litery, trzy różne rzeczy

Skrót CMR pochodzi od angielskich nazw trzech rodzajów działania: rakotwórczego, mutagennego i szkodliwego na rozrodczość. Polskie rozporządzenie definiuje je osobno i wcale nie tak samo. Ta różnica przekłada się na konkretne obowiązki, więc warto ją znać, zanim zacznie się wypełniać rejestr.

Rozpoznanie zaczyna się od sekcji 2 karty charakterystyki. Jeżeli stoi tam któryś z poniższych zwrotów w kategorii 1A albo 1B, substancja jest CMR w rozumieniu rozporządzenia. Kwalifikację prowadzi się jednak osobno w trzech wariantach: substancja rozstrzyga się samą klasyfikacją, mieszanina dopiero po przekroczeniu stężenia granicznego składnika, a proces technologiczny z załącznika nr 1 jest CMR bez żadnej karty charakterystyki. Obowiązki opisane niżej uruchamia dopiero zatrudnienie pracownika przy pracy powodującej konieczność pozostawania w kontakcie z takim czynnikiem.

• H350 może powodować raka
• H350i może powodować raka w następstwie narażenia drogą oddechową
• H340 może powodować wady genetyczne
• H360 może działać szkodliwie na płodność lub na dziecko w łonie matki

Sprawdź, czy Twój przypadek jest CMR

Najczęstszy błąd na tym etapie polega na szukaniu wyłącznie po produkcie. Rozstrzygnięcie zależy od trzech rzeczy naraz: od tego, czy masz substancję, mieszaninę czy proces technologiczny, od tego, co stoi w sekcji 2 karty charakterystyki, i od tego, czy ktokolwiek pracuje w kontakcie z tym czynnikiem. Poniżej trzy pytania i rozstrzygnięcie razem z pierwszym krokiem.

1. Co dokładnie sprawdzasz?

Substancję, czyli jeden związek chemiczny z numerem CAS Mieszaninę, czyli preparat handlowy o kilku składnikach Proces technologiczny albo pracę, przy której nie ma żadnego produktu z etykietą

2. Co stoi w sekcji 2 karty charakterystyki?

H350, H350i, H340 albo H360, czyli kategoria 1A lub 1B Tylko H351, H341 albo H361, czyli kategoria 2 Żaden z powyższych Nie mam karty charakterystyki albo jej nie czytałem

3. Czy ktoś pracuje w kontakcie z tym czynnikiem?

Tak, praca powoduje konieczność pozostawania w kontakcie Nie, czynnik jest tylko magazynowany w zamkniętym opakowaniu

Zaznacz odpowiedzi w trzech pytaniach, żeby zobaczyć rozstrzygnięcie.

Dziewięć obowiązków, w tej kolejności

Kolejność nie jest kwestią wygody. Przepis buduje ciąg: najpierw próba zastąpienia, dopiero potem środki techniczne, na końcu środki ochrony indywidualnej. Inspektor pracy pyta o ten porządek, a nie o same środki.

1. Ustal, czy w ogóle masz CMR

   Przejrzyj karty charakterystyki wszystkich stosowanych substancji i mieszanin oraz sprawdź, czy któryś z procesów technologicznych z załącznika nr 1 występuje w zakładzie. Osiem procesów z tego wykazu jest CMR niezależnie od tego, co stoi w kartach: przy pracy z pyłem drewna albo z krzemionką krystaliczną karty charakterystyki zwykle w ogóle nie ma.

   Podstawa: § 3 oraz załącznik nr 1 do rozporządzenia o substancjach CMR

2. Spróbuj zastąpić, i zapisz wynik próby

   Zastąpienie substancją, mieszaniną lub procesem mniej szkodliwym jest obowiązkiem, a nie zaleceniem. Dopiero gdy jest niemożliwe z przyczyn technicznych, wolno przejść dalej. Sam wniosek o niemożliwości jest ustaleniem faktu, więc ma być udokumentowany, tym bardziej że formularz informacji rocznej wprost pyta, co i czym zastąpiono.

   Podstawa: art. 222 § 1 Kodeksu pracy, § 4 ust. 2 rozporządzenia o substancjach CMR

3. Zamknij proces, a jeżeli nie możesz, zbij narażenie do minimum

   Drugi stopień to system zamknięty, w miarę istnienia technicznych możliwości. Trzeci stopień zależy od rodzaju czynnika: przy rakotwórczych, mutagennych i nieprogowych reprotoksycznych narażenie schodzi do tak niskiego poziomu, na jaki pozwalają możliwości techniczne, a przy progowych reprotoksycznych ogranicza się do minimum zagrożenie.

   Podstawa: § 4 ust. 2 do 5 rozporządzenia o substancjach CMR

4. Wdroż jedenaście środków, które przepis wymienia z nazwy

   Od ograniczenia ilości i liczby narażonych, przez wyciągi miejscowe, znaki ostrzegawcze i zakaz palenia, po szczelne i oznakowane pojemniki na odpady. Wyliczenie w § 5 jest zamknięte i dosłowne, więc łatwo je odhaczyć przed kontrolą. Odhaczenie go nie wyczerpuje jednak obowiązków: pozostałe paragrafy rozporządzenia i przepisy odrębne obowiązują niezależnie.

   Podstawa: § 5 rozporządzenia o substancjach CMR

5. Załóż rejestr prac i rejestr pracowników

   Dwa odrębne dokumenty. Rejestr prac opisuje procesy, stanowiska i liczby narażonych z podziałem na płeć i na próg 0,1 wartości NDS. Rejestr pracowników wymienia osoby z imienia, nazwiska, stanowiska i numeru PESEL.

   Podstawa: § 6 ust. 1 i § 7 rozporządzenia o substancjach CMR

6. Zmierz stężenia i utrzymuj rytm pomiarów

   Przy CMR terminy są czterokrotnie krótsze niż przy zwykłym czynniku chemicznym: co 6 miesięcy zamiast co 2 lata powyżej 0,1 do 0,5 wartości NDS oraz co 3 miesiące zamiast raz w roku powyżej 0,5 wartości NDS. Wyniki wchodzą do rejestru czynników szkodliwych i do karty badań i pomiarów.

   Podstawa: § 6 rozporządzenia o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych

7. Wyślij informację do 15 stycznia

   Do państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego i do okręgowego inspektora pracy, na wzorze z załącznika nr 2, za rok poprzedni. Pierwszy raz niezwłocznie po rozpoczęciu działalności, potem co roku.

   Podstawa: § 6 ust. 2 rozporządzenia o substancjach CMR

8. Zapewnij nadzór nad zdrowiem i szkolenia

   Badania profilaktyczne, na wniosek lekarza monitoring biologiczny, okresowe szkolenia w zakresie ryzyka, higieny, środków ochrony indywidualnej i postępowania przy awarii, a przy substancjach rakotwórczych także badania po zaprzestaniu pracy w kontakcie z nimi.

   Podstawa: § 11 i § 13 rozporządzenia o substancjach CMR, art. 229 § 5 Kodeksu pracy

9. Dopuść pracowników do głosu, i to na piśmie

   Ten krok jest w rozporządzeniu osobnym paragrafem, a w praktyce wypada z dokumentacji najczęściej. Pracodawca zapewnia udział pracowników lub ich przedstawicieli w projektowaniu i realizacji działań zapobiegających narażeniu, umożliwia im kontrolę stosowania wymagań rozporządzenia i informuje ich o narażeniu na bieżąco. Osobno konsultuje z nimi typowanie czynników do pomiarów. Kontrola sprawdza to pytaniem o dowód: protokół, zapis w komisji bezpieczeństwa i higieny pracy albo podpisaną notatkę z konsultacji.

   Podstawa: § 12 rozporządzenia o substancjach CMR, § 11 rozporządzenia o badaniach i pomiarach

Pełna lista obowiązków z podstawami

Kalendarz obowiązków

Terminy, które trzeba pilnować co roku albo w stałym rytmie. Jeden z nich ma sztywną datę w kalendarzu, pozostałe powtarzają się w rytmie zależnym od wyniku pomiaru albo liczą się od zdarzenia.

• do 15 stycznia Informacja o substancjach CMR za rok poprzedni do państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego i do okręgowego inspektora pracy, na wzorze z załącznika nr 2. Razem z nią przekazuje się zbiorczą informację od lekarza o przypadkach nowotworu złośliwego, niekorzystnego wpływu na funkcje seksualne i płodność oraz na rozwój potomstwa.

  Podstawa: § 6 ust. 2 i § 13 ust. 4 rozporządzenia o substancjach CMR

• co 3 miesiące Pomiary, jeżeli ostatni pomiar wykazał stężenie powyżej 0,5 wartości NDS. Ten sam rytm obowiązuje przy pyle zawierającym azbest, dopóki dwa kolejne pomiary nie zejdą poniżej 0,5 wartości NDS.

  Podstawa: § 6 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 rozporządzenia o badaniach i pomiarach

• co 6 miesięcy Pomiary, jeżeli ostatni pomiar wykazał stężenie powyżej 0,1 do 0,5 wartości NDS.

  Podstawa: § 6 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia o badaniach i pomiarach

• 30 dni Pierwszy pomiar po rozpoczęciu działalności. Odrębny termin dotyczył substancji reprotoksycznych po objęciu ich przepisami w 2024 r.: pomiar w ciągu miesiąca od wejścia zmiany w życie.

  Podstawa: § 3 rozporządzenia o badaniach i pomiarach

• bez terminu, przy każdej zmianie Ponowna ocena ryzyka przy zmianie składu czynnika, zmianie procesu technologicznego albo postępie wiedzy medycznej, a także na wniosek lekarza. Ponowny pomiar przy zmianie wyposażenia, procesu lub warunków pracy, które mogły wpłynąć na poziom narażenia.

  Podstawa: § 4 rozporządzenia o czynnikach chemicznych, § 14 rozporządzenia o badaniach i pomiarach

• 40 lat i 5 lat Przechowywanie rejestrów po ustaniu narażenia: 40 lat przy czynnikach rakotwórczych lub mutagennych, 5 lat przy substancjach reprotoksycznych, które nie są jednocześnie rakotwórcze ani mutagenne. Rejestr czynników szkodliwych i karta badań i pomiarów: 40 lat od ostatniego wpisu.

  Podstawa: § 8 ust. 1 rozporządzenia o substancjach CMR, § 18 ust. 4 rozporządzenia o badaniach i pomiarach

Co zmieniło się w 2026 roku

Trzy zmiany, które weszły w życie w tym roku, dotyczą chemii wprost i żadnej z nich nie ma w tekście jednolitym zmienianego aktu. Jeżeli opierasz dokumentację na tekście jednolitym pobranym rok temu, poniższe wartości masz nieaktualne.

Wcześniejsza zmiana, wciąż nieoczywista dla wielu firm: od 28 lipca 2024 r. przepisy o rejestrach obejmują także substancje reprotoksyczne, a nie tylko rakotwórcze i mutagenne. Wprowadziła ją nowelizacja art. 222 Kodeksu pracy i wydane na jej podstawie nowe rozporządzenie, które zastąpiło to z 2012 r. Firmy, które prowadzą rejestr założony przed tą datą, zwykle mają w nim komplet substancji rakotwórczych i żadnej reprotoksycznej.

Co jest w tym serwisie

Dokumenty do pobrania

Materiały są bezpłatne i nie wymagają rejestracji ani podania adresu poczty. Wzory są edytowalne, z polami do wypełnienia i z instrukcją w treści dokumentu. Arkusze mają policzone formuły, sprawdzone przeliczeniem, a nie tylko zapisane.

Wersja, rozmiar, suma kontrolna SHA-256 i wykaz zmian każdego pliku stoją na stronie Pliki do pobrania. Tam też jest lista tego, czego wzory nie załatwiają.

Pytania i odpowiedzi

Czy przy jednej substancji CMR trzeba prowadzić oba rejestry?

Tak. Rozporządzenie nie zna progu ilościowego ani progu liczby pracowników. Obowiązek uruchamia sam fakt zatrudniania pracownika przy pracach powodujących konieczność pozostawania w kontakcie z czynnikiem CMR. Rejestr prac opisuje procesy i stanowiska, rejestr pracowników wymienia osoby. To dwa odrębne dokumenty, choć wolno je prowadzić w jednym pliku, o ile każdy zawiera swój komplet danych.

Podstawa: art. 222 § 2 Kodeksu pracy, § 6 ust. 1 i § 7 rozporządzenia o substancjach CMR

Czy rejestr można prowadzić w komputerze, czy musi być papierowy?

Przepis wprost dopuszcza obie formy: rejestry prowadzi się w formie papierowej lub w postaci elektronicznej. Wybór należy do pracodawcy. Postać elektroniczna nie zwalnia z obowiązku udostępniania danych lekarzowi, pracownikowi w zakresie jego dotyczącym, przedstawicielom pracowników w postaci zbiorczej i organom nadzoru, ani z obowiązku przekazania rejestrów inspektorowi sanitarnemu w razie likwidacji zakładu.

Podstawa: § 9 i § 10 rozporządzenia o substancjach CMR

Czy pyły drewna trzeba zgłaszać, skoro drewno nie ma karty charakterystyki?

Tak. Prace związane z narażeniem na pył drewna są jednym z ośmiu procesów technologicznych wymienionych w załączniku nr 1 do rozporządzenia i są czynnikiem rakotwórczym z mocy samego załącznika, niezależnie od klasyfikacji materiału. To samo dotyczy krzemionki krystalicznej we frakcji respirabilnej powstającej w trakcie pracy oraz spalin z silników Diesla. Brak karty charakterystyki nie jest tu argumentem, bo pyły i spaliny powstają w procesie, a nie są kupowanym produktem.

Podstawa: § 2 pkt 1 lit. b i § 3 pkt 3 oraz część II załącznika nr 1 do rozporządzenia o substancjach CMR

Ile lat trzeba przechowywać rejestry?

To zależy od rodzaju czynnika i od 2024 r. nie jest to już jeden okres. Przy czynnikach rakotwórczych lub mutagennych rejestr pracowników wraz z rejestrem prac przechowuje się przez 40 lat po ustaniu narażenia. Przy substancjach reprotoksycznych, które nie są jednocześnie rakotwórcze ani mutagenne, przez 5 lat po ustaniu narażenia. Osobno liczy się rejestr czynników szkodliwych i karta badań i pomiarów: 40 lat od daty ostatniego wpisu.

Podstawa: § 8 ust. 1 rozporządzenia o substancjach CMR, § 18 ust. 4 rozporządzenia o badaniach i pomiarach

Czy można przestać mierzyć, jeżeli wyniki są niskie?

Można, ale pod dwoma warunkami naraz. Dwa ostatnie pomiary muszą być wykonane w odstępie co najmniej sześciu miesięcy i żaden z nich nie może przekroczyć 0,1 wartości NDS. Wtedy pracodawca może odstąpić od wykonywania badań i pomiarów. Odstąpienie nie jest bezterminowe: przy zmianie wyposażenia, procesu technologicznego lub warunków pracy, które mogły wpłynąć na poziom narażenia, pomiar wykonuje się ponownie.

Podstawa: § 7 i § 14 rozporządzenia o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych

Co grozi za brak rejestru albo za niezłożenie informacji rocznej?

Brak rejestru i niezłożenie informacji to nieprzestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, czyli wykroczenie zagrożone karą grzywny od 2000 zł do 60 000 zł. Inspektor pracy może zamiast wniosku do sądu nałożyć grzywnę mandatem, obecnie do 5000 zł, a przy trzecim takim wykroczeniu w ciągu dwóch lat od ostatniego ukarania do 10 000 zł. Obie wysokości zostały podniesione 8 lipca 2026 r.

Podstawa: art. 283 § 1 Kodeksu pracy, art. 96 § 1a pkt 1 i § 1b Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia

Czym różni się substancja reprotoksyczna progowa od nieprogowej?

Progowa ma bezpieczny poziom narażenia, poniżej którego nie występuje zagrożenie dla zdrowia, nieprogowa takiego poziomu nie ma. O tym, która jest która, nie rozstrzyga karta charakterystyki, tylko wykaz najwyższych dopuszczalnych stężeń: substancja nieprogowa jest tam oznaczona notacją w kolumnie uwag. Skutek jest praktyczny. Przy nieprogowej narażenie schodzi do tak niskiego poziomu, na jaki pozwalają możliwości techniczne, przy progowej ogranicza się zagrożenie do minimum. Dla substancji reprotoksycznej, której wykaz w ogóle nie klasyfikuje, stosuje się przepis o progowych, ale ocena ryzyka musi uwzględnić możliwość, że bezpiecznego poziomu nie ma.

Podstawa: § 2 pkt 4 i 5 oraz § 4 ust. 3 do 5 rozporządzenia o substancjach CMR

Czy szkolenie z § 11 to to samo co szkolenie okresowe bhp?

Nie. Rozporządzenie o substancjach CMR nakłada odrębny obowiązek okresowego szkolenia pracownika w czterech konkretnych zakresach: ryzyka wynikającego z oceny narażenia wraz z dodatkowym ryzykiem z palenia tytoniu, wymagań higienicznych, konieczności używania środków ochrony indywidualnej oraz działań zapobiegających wypadkom i postępowania podczas awarii. Nie podaje przy tym częstotliwości ani formy. W praktyce zakres ten włącza się do programu szkolenia okresowego bhp albo prowadzi jako osobny instruktaż, ale w obu przypadkach musi być udokumentowane, że te cztery zakresy zostały omówione.

Podstawa: § 11 pkt 2 rozporządzenia o substancjach CMR

Kto prowadzi rejestr centralny i co do niego trafia?

Centralny rejestr danych o narażeniu na substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym prowadzi Instytut Medycyny Pracy imienia profesora doktora Jerzego Nofera w Łodzi. Trafiają do niego dane z informacji rocznych, przekazane przez państwowych wojewódzkich inspektorów sanitarnych. Dla jednostek podległych Ministrowi Obrony Narodowej odrębny rejestr prowadzi Wojskowy Instytut Higieny i Epidemiologii imienia Generała Karola Kaczkowskiego w Warszawie.

Podstawa: § 6 ust. 3 i 5 rozporządzenia o substancjach CMR

Historia zmian serwisu

Serwis opisuje stan prawny, a ten się zmienia. Poniżej trzy ostatnie zmiany razem z ich powodem. Pełny wykaz, od uruchomienia serwisu do dziś, stoi na osobnej stronie razem z objaśnieniem, czym różni się zmiana przepisu od poprawki mojego własnego błędu.

• 23 sierpnia 2026 r. zmiana prawa

  Ustawa z 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 473) obowiązuje od 8 lipca 2026 r.

  Grzywna z art. 283 § 1 Kodeksu pracy podniesiona z przedziału od 1000 do 30 000 zł na przedział od 2000 do 60 000 zł. Grzywna nakładana mandatem karnym przez organ Państwowej Inspekcji Pracy podniesiona z 2000 zł do 5000 zł, a przy kolejnym wykroczeniu w ciągu dwóch lat od ostatniego ukarania z 5000 zł do 10 000 zł.

  W serwisie: Nowe kwoty na stronie o kontroli i sankcjach oraz w rejestrze faktów kontrolowanych, z zaznaczeniem, od kiedy obowiązują.

• 23 sierpnia 2026 r. zmiana prawa

  Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 29 maja 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników (Dz. U. poz. 726) obowiązuje od 4 czerwca 2026 r.

  Wprowadzono progi, od których przeprowadza się badania profilaktyczne przy narażeniu na ołów: stężenie w powietrzu powyżej 0,015 mg/m3 jako średnia ważona w czasie 40 godzin tygodniowo albo stężenie we krwi powyżej 9 µg Pb/100 ml, a u pracownic w wieku rozrodczym powyżej 4,5 µg Pb/100 ml. Dodano przepisy przejściowe dla pracowników narażonych przed 9 kwietnia 2026 r.

  W serwisie: Progi opisane na stronie o nadzorze nad zdrowiem i wpisane do rejestru faktów kontrolowanych. Skierowanie na badania w pakiecie uwzględnia je w opisie narażenia.

• 23 sierpnia 2026 r. zmiana prawa

  Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 25 maja 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy związanej z występowaniem w miejscu pracy czynników chemicznych (Dz. U. poz. 694) obowiązuje od 28 maja 2026 r.

  Dopuszczalne stężenie ołowiu w materiale biologicznym obniżone z 50 do 15 µg Pb/100 ml krwi, ze stosowaniem od 1 stycznia 2029 r. Do 31 grudnia 2028 r. obowiązuje wartość 30 µg Pb/100 ml krwi. Dodano zalecenie, aby u kobiet w wieku rozrodczym stężenie nie przekraczało 4,5 µg Pb/100 ml krwi.

  W serwisie: Tabela wartości i progów dotyczących ołowiu na stronie o nadzorze nad zdrowiem, wraz z adnotacją, że tekst jednolity z 2025 r. tej zmiany nie zawiera.

Pełna historia zmian, wszystkich 11 wpisów