Dwie grupy pracowników mają własne wykazy prac wzbronionych i te wykazy nie są takie same. Różnią się zakresem kategorii, listą substancji wymienionych z nazwy i tym, czy w ogóle dopuszczają wyjątki. Przeniesienie ustaleń z jednego wykazu na drugi jest najczęstszym błędem w tym obszarze.
Różnica w jednym zdaniu
Kobiety w ciąży i karmiące piersią mają zakaz szerszy o kategorię 2 działania szkodliwego na rozrodczość i o wpływ na laktację. Młodociani mają zakaz węższy w tym zakresie, ale za to bezwzględny przy ołowiu i azbeście oraz obwarowany dodatkowymi warunkami wtedy, gdy wyjątkowo wolno ich zatrudnić.
Kobiety w ciąży i karmiące piersią
Kodeks pracy zakazuje wykonywania przez kobiety w ciąży i kobiety karmiące dziecko piersią prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia, mogących mieć niekorzystny wpływ na ich zdrowie, przebieg ciąży lub karmienie dziecka piersią. Wykaz tych prac ustala Rada Ministrów, a część VII wykazu dotyczy substancji chemicznych.
Podstawa: art. 176 Kodeksu pracy, część VII załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z 3 kwietnia 2017 r. o pracach uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią
Zakaz obejmuje cztery grupy klas zagrożenia, niezależnie od stężenia w środowisku pracy.
Działanie mutagenne na komórki rozrodcze kategorii 1A, 1B lub 2 (H340, H341). Rakotwórczość kategorii 1A, 1B lub 2 (H350, H350i, H351). Działanie szkodliwe na rozrodczość kategorii 1A, 1B lub 2 albo dodatkowa kategoria szkodliwego wpływu na laktację lub szkodliwego oddziaływania na dzieci karmione piersią (H360, H360D, H360FD, H360Fd, H360Df, H361, H361d, H361fd, H362). Działanie toksyczne na narządy docelowe przy narażeniu jednorazowym kategorii 1 lub 2 (H370, H371).
Osobno wykaz wymienia siedem grup substancji, przy których praca jest wzbroniona niezależnie od ich stężenia w środowisku pracy.
- Czynniki chemiczne o znanym i niebezpiecznym wchłanianiu przez skórę.
- Leki cytostatyczne.
- Mangan.
- Syntetyczne estrogeny i progesterony.
- Tlenek węgla.
- Ołów i jego związki organiczne i nieorganiczne.
- Rtęć i jej związki organiczne i nieorganiczne.
Do tego dochodzą dwie pozycje o innej konstrukcji: prace w narażeniu na rozpuszczalniki organiczne, jeżeli ich stężenia przekraczają 1/3 najwyższych dopuszczalnych stężeń, oraz prace lub procesy technologiczne, w których dochodzi do uwalniania substancji, mieszanin lub czynników o działaniu rakotwórczym lub mutagennym, wymienione w przepisach o substancjach CMR.
Podstawa: część VII pkt 2, 3 i 4 załącznika do rozporządzenia o pracach wzbronionych kobietom w ciąży i karmiącym piersią
Ostatnia pozycja odsyła do załącznika nr 1 rozporządzenia o substancjach CMR. To znaczy, że zakaz obejmuje osiem procesów technologicznych z tego załącznika: między innymi pracę w narażeniu na pył drewna, na krzemionkę krystaliczną i na spaliny z silników Diesla. W stolarni, na budowie i w magazynie z wózkami spalinowymi zakaz działa więc niezależnie od tego, czy ktokolwiek widział tam kartę charakterystyki.
Co pracodawca musi zrobić
Kodeks pracy rozróżnia dwie sytuacje i przewiduje dla nich inne działania.
| Sytuacja | Co robi pracodawca |
|---|---|
| Praca wzbroniona bez względu na stopień narażenia, a takie są wszystkie prace z części VII wykazu | przenosi pracownicę do innej pracy, a jeżeli jest to niemożliwe, zwalnia ją na czas niezbędny z obowiązku świadczenia pracy |
| Pozostałe prace z wykazu | dostosowuje warunki pracy do wymagań określonych w przepisach albo ogranicza czas pracy tak, aby wyeliminować zagrożenia; gdy to niemożliwe lub niecelowe, przenosi do innej pracy, a w razie braku takiej możliwości zwalnia z obowiązku świadczenia pracy |
| Przeciwwskazania zdrowotne z orzeczenia lekarskiego | postępuje jak w wierszu drugim |
| Zmiana powoduje obniżenie wynagrodzenia | wypłaca dodatek wyrównawczy |
Podstawa: art. 179 § 1 do 4 Kodeksu pracy
Prace z części VII to zawsze pierwszy wiersz tabeli. Wykaz mówi przy nich „niezależnie od ich stężenia w środowisku pracy”, czyli są to prace wzbronione bez względu na stopień narażenia. Nie ma tu drogi pośredniej w postaci skrócenia czasu pracy ani wzmocnienia wentylacji: pozostaje przeniesienie albo zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy z dodatkiem wyrównawczym.
Pracownicy młodociani
Wykaz prac wzbronionych młodocianym ustala odrębne rozporządzenie Rady Ministrów z 19 czerwca 2023 r., wydane na podstawie art. 204 Kodeksu pracy. Część II ust. 1 załącznika nr 1 dotyczy czynników chemicznych i pyłowych.
Zakres zakazu w zakresie CMR.
Rakotwórczość kategorii 1A, 1B lub 2 (H350, H350i, H351). Działanie mutagenne na komórki rozrodcze kategorii 1A, 1B lub 2 (H340, H341). Działanie szkodliwe na rozrodczość wyłącznie kategorii 1A lub 1B (H360, H360F, H360FD, H360Fd, H360D, H360Df). Kategoria 2 działania szkodliwego na rozrodczość, czyli zwroty z grupy H361, w tym wykazie nie występuje, tak samo jak zwrot H362 dotyczący laktacji.
Oprócz tego wykaz wymienia osobno cztery pozycje:
- Prace z substancjami, mieszaninami lub pyłami o działaniu rakotwórczym lub mutagennym uwalniającymi się w procesach technologicznych określonych w przepisach wydanych na podstawie art. 222 § 3 Kodeksu pracy, czyli w załączniku nr 1 do rozporządzenia o substancjach CMR.
- Prace z substancjami psychoaktywnymi i ich mieszaninami.
- Prace w narażeniu na ołów i jego związki.
- Prace w narażeniu na azbest.
Podstawa: część II ust. 1 pkt 1 lit. m do o oraz pkt 2 do 5 załącznika nr 1 do rozporządzenia o pracach wzbronionych młodocianym
Wyjątek dla przygotowania zawodowego
Przy młodocianych wykaz nie jest bezwzględny. Rozporządzenie zezwala na zatrudnianie młodocianych w wieku powyżej 16 lat przy niektórych pracach wzbronionych, jeżeli jest to niezbędne do odbycia przygotowania zawodowego. Zatrudnienie nie może mieć charakteru pracy stałej i ogranicza się do zaznajamiania z czynnościami niezbędnymi do odbycia przygotowania zawodowego.
Podstawa: § 2 i § 3 rozporządzenia o pracach wzbronionych młodocianym
Wyjątek obejmuje między innymi prace z czynnikami chemicznymi i pyłami z tej części wykazu, w której mieszczą się substancje rakotwórcze, mutagenne i działające szkodliwie na rozrodczość, oraz prace z substancjami uwalniającymi się w procesach technologicznych z załącznika nr 1 do rozporządzenia o substancjach CMR. Warunki są dwa i muszą być spełnione łącznie.
-
Ograniczenie czasu i wyposażenie ochronne
Pracodawca ogranicza pracę młodocianego do dwóch dni w tygodniu i w czasie nie dłuższym niż 4 godziny na dobę, poniżej wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń w powietrzu na stanowiskach pracy, oraz wyposaża go w prawidłowo dobrany sprzęt ochronny dróg oddechowych, odzież i rękawice ochronne odpowiednie do występujących substancji, niezależnie od poziomu ich stężeń.
-
Specjalistyczna opinia lekarza medycyny pracy
Pracodawca uzyskuje opinię o braku przeciwwskazań u pracownika młodocianego do wykonywania prac w miejscu występowania substancji, mieszanin i pyłów wskazujących działanie uczulające na drogi oddechowe lub skórę.
Podstawa: część II ust. 1 pkt 1 lit. a i b załącznika nr 2 do rozporządzenia o pracach wzbronionych młodocianym
Ołów i azbest zostają zakazane bez wyjątku. Wyjątek z załącznika nr 2 odsyła do konkretnych jednostek redakcyjnych załącznika nr 1: do liter obejmujących klasy zagrożenia oraz do pozycji o procesach technologicznych. Pozycje o pracach w narażeniu na ołów i jego związki oraz na azbest nie zostały tam wymienione, więc pozostają w wykazie prac wzbronionych bez możliwości zatrudnienia młodocianego nawet w celu przygotowania zawodowego.
Niezależnie od tego pracodawca zatrudniający młodocianych przy pracach objętych wyjątkiem ma zestaw obowiązków dodatkowych: zapewnia stały nadzór nauczycieli albo instruktorów praktycznej nauki zawodu, informuje młodocianych w sposób dla nich zrozumiały o zagrożeniach i podjętych działaniach, organizuje przerwy w pomieszczeniach odizolowanych od czynników szkodliwych, dostarcza nieodpłatnie środki ochrony indywidualnej wraz z informacją o sposobie posługiwania się nimi oraz odzież i obuwie robocze. Dopuszczenie do takich prac następuje na podstawie oceny ryzyka dokonanej przed rozpoczęciem pracy przez młodocianych lub przy zmianie organizacji pracy.
Podstawa: § 4 rozporządzenia o pracach wzbronionych młodocianym
Porównanie obu wykazów
| Klasa i kategoria | Kobiety w ciąży i karmiące piersią | Pracownicy młodociani |
|---|---|---|
| Rakotwórczość 1A, 1B, 2 | zakaz | zakaz, z wyjątkiem dla przygotowania zawodowego |
| Mutagenność 1A, 1B, 2 | zakaz | zakaz, z wyjątkiem dla przygotowania zawodowego |
| Działanie szkodliwe na rozrodczość 1A i 1B | zakaz | zakaz, z wyjątkiem dla przygotowania zawodowego |
| Działanie szkodliwe na rozrodczość 2 (H361 i odmiany) | zakaz | nieobjęte wykazem |
| Wpływ na laktację (H362) | zakaz | nieobjęte wykazem |
| Procesy technologiczne z załącznika nr 1 do rozporządzenia o CMR | zakaz | zakaz, z wyjątkiem dla przygotowania zawodowego |
| Ołów i jego związki | zakaz niezależnie od stężenia | zakaz bez wyjątku |
| Azbest | objęty zakazem jako czynnik rakotwórczy | zakaz bez wyjątku, wymieniony osobno |
| Rozpuszczalniki organiczne | zakaz powyżej 1/3 najwyższych dopuszczalnych stężeń | brak odrębnej pozycji; rozstrzyga klasyfikacja rozpuszczalnika |
Zestawienie porównawcze sporządzone na podstawie części VII załącznika do rozporządzenia o pracach wzbronionych kobietom w ciąży i karmiącym piersią oraz części II ust. 1 załącznika nr 1 i części II ust. 1 załącznika nr 2 do rozporządzenia o pracach wzbronionych młodocianym.
Trzeci wykaz, o którym łatwo zapomnieć. Praca zdalna, wypożyczenie pracownika i praca tymczasowa nie zmieniają tych zakazów, ale zmieniają to, kto ma je wykonać. Przy pracy tymczasowej obowiązki związane z oceną ryzyka i informowaniem o zagrożeniach dzielą się między agencję a pracodawcę użytkownika, a wykaz prac wzbronionych stosuje się do pracownika tymczasowego tak samo jak do własnego.
Sprawdzenie stanowisk pod kątem zakazów
Przegląd stanowisk i kart charakterystyki pod kątem obu wykazów kończy się listą stanowisk, na których nie wolno zatrudnić kobiety w ciąży ani pracownika młodocianego, oraz listą tych, na których wolno pod warunkami.