Przy substancjach CMR opieka zdrowotna nad pracownikiem nie kończy się razem z zatrudnieniem. Kodeks pracy przewiduje badania po zaprzestaniu pracy w kontakcie z czynnikiem rakotwórczym, a rozporządzenie o substancjach CMR nakłada na lekarza obowiązek poznania warunków pracy i przekazania pracodawcy informacji zbiorczej o skutkach zdrowotnych.
Rodzaje badań i kto im podlega
| Rodzaj | Kogo dotyczy | Podstawa |
|---|---|---|
| Wstępne | osób przyjmowanych do pracy oraz pracowników przenoszonych na stanowiska, na których występują czynniki szkodliwe dla zdrowia lub warunki uciążliwe, a także pracowników młodocianych przenoszonych na inne stanowiska | art. 229 § 1 Kodeksu pracy |
| Okresowe | wszystkich pracowników, w terminach wynikających z orzeczenia lekarskiego | art. 229 § 2 Kodeksu pracy |
| Kontrolne | pracowników po niezdolności do pracy trwającej dłużej niż 30 dni, spowodowanej chorobą | art. 229 § 2 Kodeksu pracy |
| Po zaprzestaniu pracy w kontakcie | pracowników zatrudnionych w narażeniu na substancje i czynniki rakotwórcze lub pyły zwłókniające | art. 229 § 5 pkt 1 Kodeksu pracy |
| Po rozwiązaniu stosunku pracy | byłych pracowników z tej samej grupy, jeżeli zgłoszą wniosek o objęcie takimi badaniami | art. 229 § 5 pkt 2 Kodeksu pracy |
Zakres i częstotliwość badań okresowych określają wskazówki metodyczne stanowiące załącznik nr 1 do rozporządzenia o badaniach lekarskich pracowników. Pracodawca nie może dopuścić do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku w warunkach pracy opisanych w skierowaniu.
Podstawa: art. 229 § 4 i § 4a Kodeksu pracy, § 2 ust. 1 rozporządzenia o badaniach lekarskich pracowników
Badania po ustaniu narażenia
To najbardziej nietypowy obowiązek w całym obszarze: pracodawca ma zapewnić badania osobom, które przy tej pracy już nie pracują, a w drugim przypadku nie są nawet jego pracownikami.
- Po zaprzestaniu pracy w kontakcie. Obowiązek działa z mocy prawa, bez wniosku. Dotyczy pracownika, który dalej pracuje u tego pracodawcy, ale już nie w narażeniu.
- Po rozwiązaniu stosunku pracy. Obowiązek powstaje dopiero po zgłoszeniu wniosku przez zainteresowaną osobę. Przepis nie zakreśla terminu na jego złożenie.
- Koszt. Badania są przeprowadzane na koszt pracodawcy, tak jak wstępne, okresowe i kontrolne. Pracodawca ponosi ponadto inne koszty profilaktycznej opieki zdrowotnej niezbędnej z uwagi na warunki pracy.
Podstawa: art. 229 § 5 i § 6 Kodeksu pracy
Zakres tego obowiązku jest węższy niż zakres pojęcia CMR. Art. 229 § 5 Kodeksu pracy mówi o narażeniu na działanie „substancji i czynników rakotwórczych lub pyłów zwłókniających”. Nie wymienia czynników mutagennych ani substancji reprotoksycznych. Rozporządzenie o substancjach CMR idzie w tym miejscu dalej tylko w zakresie informacji: lekarz udziela pracownikowi informacji o zakresie profilaktycznej opieki zdrowotnej, jakiej powinien poddać się po ustaniu zatrudnienia przy pracach z czynnikami CMR, obejmując tym także mutageny i substancje reprotoksyczne. Obowiązek sfinansowania badań przez pracodawcę pozostaje jednak przy brzmieniu Kodeksu pracy.
Podstawa: art. 229 § 5 Kodeksu pracy, § 13 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia o substancjach CMR
Skierowanie i opis narażenia
Badania profilaktyczne przeprowadza się na podstawie skierowania wydanego przez pracodawcę, w dwóch egzemplarzach, z których jeden otrzymuje osoba kierowana. Kluczowa jest rubryka z opisem warunków pracy: formularz wprost każe uwzględnić w niej przepisy wydane między innymi na podstawie art. 222 § 3 Kodeksu pracy, czyli wykaz substancji CMR, oraz przepisy o badaniach i pomiarach i o najwyższych dopuszczalnych stężeniach.
Podstawa: art. 229 § 4a Kodeksu pracy, objaśnienia do wzoru skierowania stanowiącego załącznik do rozporządzenia o badaniach lekarskich pracowników
Skierowanie bez opisu narażenia jest wadliwe. Wpisanie w rubrykę słowa „chemia” albo nazwy handlowej preparatu nie spełnia wymogu. Opis ma podawać czynniki występujące na stanowisku, poziom narażenia wynikający z pomiarów i wskazanie, że są to czynniki CMR. Bez tego lekarz nie ma podstawy do zlecenia właściwych badań, a orzeczenie odnosi się do warunków opisanych w skierowaniu, więc jego zakres bywa węższy niż rzeczywiste narażenie.
Obowiązki lekarza przy CMR
Rozporządzenie o substancjach CMR nakłada obowiązki nie tylko na pracodawcę.
-
Poznanie warunków pracy
Lekarz sprawujący profilaktyczną opiekę zdrowotną zapoznaje się z warunkami pracy pracowników i posiada udokumentowane informacje dotyczące rodzaju i wielkości narażenia na czynniki CMR. Pracodawca udostępnia mu ocenę ryzyka zawodowego.
Podstawa: § 13 ust. 1 rozporządzenia o substancjach CMR, § 3 ust. 6 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
-
Informacja dla pracownika
O wynikach badań i ocenie stanu zdrowia oraz o zakresie profilaktycznej opieki zdrowotnej, jakiej powinien poddać się po ustaniu zatrudnienia przy pracach z czynnikami CMR.
Podstawa: § 13 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia o substancjach CMR
-
Informacja dla pracodawcy i komisji bhp
O ocenie stanu zdrowia pracowników, z zachowaniem tajemnicy lekarskiej. Odbiorcami są pracodawca, przedstawiciele pracowników oraz działająca u pracodawcy komisja bezpieczeństwa i higieny pracy.
Podstawa: § 13 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia o substancjach CMR
-
Informacja zbiorcza o skutkach zdrowotnych
Zbiorczo dla pracodawcy o przypadkach nowotworu złośliwego, niekorzystnego wpływu na funkcje seksualne i płodność u dorosłych płci męskiej i żeńskiej lub na rozwój potomstwa, jeżeli lekarz uzna je za wynik zawodowego narażenia. Pracodawca przekazuje tę informację razem z informacją roczną, w terminie do 15 stycznia za rok poprzedni.
Podstawa: § 13 ust. 3 pkt 3 i ust. 4 rozporządzenia o substancjach CMR
Monitoring biologiczny
Monitoring biologiczny to pomiar stężenia substancji albo jej metabolitu w materiale biologicznym pracownika, najczęściej we krwi albo w moczu. Uzupełnia pomiary powietrza, bo uwzględnia wchłanianie przez skórę i przez przewód pokarmowy.
- Na wniosek lekarza. Pracodawca, na wniosek lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną, zleca prowadzenie biologicznego monitorowania narażenia oraz stosuje inne metody umożliwiające wczesne wykrycie skutków narażenia.
- Obowiązkowo przy ołowiu. W przypadku narażenia na ołów i jego związki nieorganiczne monitoring biologiczny obejmujący pomiar stężenia ołowiu we krwi jest obowiązkowy, z zastosowaniem absorpcyjnej spektrometrii atomowej albo metody dającej równoważne wyniki.
- Informacja przed powierzeniem pracy. Przy czynnikach, dla których ustalono wartość dopuszczalnego stężenia w materiale biologicznym, pracodawca informuje pracownika o konieczności kontroli zdrowia związanej z tymi wartościami, i robi to przed powierzeniem pracy.
Podstawa: § 11 pkt 4 i § 13 ust. 2 rozporządzenia o substancjach CMR, § 13 ust. 1 rozporządzenia o bhp przy czynnikach chemicznych
Ołów: nowe wartości i progi
Ołów jest w tej chwili jedyną substancją oznaczoną w wykazie NDS notacją nieprogowej substancji reprotoksycznej i jedyną, dla której rozporządzenie o czynnikach chemicznych ustala dopuszczalne stężenie w materiale biologicznym. Dwie zmiany z 2026 r. przebudowały ten obszar.
| Wartość | Ile wynosi | Od kiedy |
|---|---|---|
| Dopuszczalne stężenie ołowiu w materiale biologicznym, wartość przejściowa | 30 µg Pb/100 ml krwi | obowiązuje do 31 grudnia 2028 r. |
| Dopuszczalne stężenie ołowiu w materiale biologicznym, wartość docelowa | 15 µg Pb/100 ml krwi | stosuje się od 1 stycznia 2029 r. |
| Zalecane stężenie u kobiet w wieku rozrodczym | 4,5 µg Pb/100 ml krwi | od 28 maja 2026 r. |
| Próg badań profilaktycznych, stężenie w powietrzu | 0,015 mg/m3 | od 4 czerwca 2026 r. |
| Próg badań profilaktycznych, stężenie we krwi | 9 µg Pb/100 ml krwi | od 4 czerwca 2026 r. |
| Próg badań profilaktycznych u pracownic w wieku rozrodczym | 4,5 µg Pb/100 ml krwi | od 4 czerwca 2026 r. |
Podstawa: § 13 ust. 2 i 3 oraz § 13a rozporządzenia o bhp przy czynnikach chemicznych, § 13a rozporządzenia o badaniach lekarskich pracowników
Próg dla powietrza liczy się jako średnia ważona w czasie 40 godzin tygodniowo. Badania profilaktyczne przeprowadza się, gdy przekroczony jest którykolwiek z progów: stężenie w powietrzu albo stężenie we krwi stwierdzone pomiarem u konkretnego pracownika.
Przepisy przejściowe dla narażenia sprzed 9 kwietnia 2026 r. Pracownika, u którego stężenie ołowiu we krwi przekracza wartość dopuszczalną w wyniku narażenia sprzed tej daty, ale mieści się poniżej górnej granicy przewidzianej przepisem przejściowym, obejmuje się regularnymi badaniami profilaktycznymi. Jeżeli stwierdzi się u niego tendencję spadkową w kierunku wartości dopuszczalnej, można go dopuścić do dalszej pracy w narażeniu na ołów. Reguła działa w dwóch przedziałach: między wartością docelową a przejściową oraz między wartością przejściową a poziomem, przy którym praca w narażeniu jest wykluczona.
Podstawa: § 13a ust. 2 oraz § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 29 maja 2026 r. (Dz. U. poz. 726)
Tekst jednolity nie zawiera tej zmiany. Tekst jednolity rozporządzenia o bhp przy czynnikach chemicznych ogłoszony 16 czerwca 2025 r. podaje w § 13 ust. 2 wartość sprzed zmiany, czyli 50 µg Pb/100 ml krwi. Zmiana z 25 maja 2026 r. zastąpiła ją wartością 15 µg i dodała przepis przejściowy, ale nie została jeszcze objęta żadnym obwieszczeniem. Korzystając z tekstu jednolitego, trzeba czytać go razem z tą nowelizacją.
Co po przekroczeniu wartości granicznych
- Ponowna ocena ryzyka. Przekroczenie dopuszczalnej wartości biologicznej ołowiu we krwi pracownika jest wprost wymienione jako przypadek uzasadniający wniosek lekarza o ponowną ocenę ryzyka zawodowego.
- Dodatkowe badania innych pracowników. Przy rozpoznaniu lub podejrzeniu u pracownika zmian w stanie zdrowia, co do których istnieje podejrzenie, że powstały wskutek narażenia na czynnik CMR, albo przy stwierdzeniu przekroczenia dopuszczalnego stężenia w materiale biologicznym, pracodawca na wniosek lekarza zleca dodatkowe badania stanu zdrowia innych pracowników narażonych w podobny sposób, weryfikuje uprzednią ocenę narażenia, a w razie potrzeby stosuje dodatkowe środki zapobiegawcze.
- Przy przekroczeniach NDS. Gdy pracownicy wykonują pracę w warunkach przekroczeń najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń, zakres profilaktycznej opieki zdrowotnej obejmuje wprowadzenie monitorowania stanu zdrowia tych pracowników oraz ich szkolenie w zakresie ochrony przed zagrożeniami i możliwości ograniczenia ryzyka.
- Po stwierdzeniu choroby zawodowej. U pracowników zatrudnionych na stanowiskach stwarzających podobne zagrożenie wykonuje się badania celowane lub testy ekspozycyjne ukierunkowane na wczesną diagnostykę ewentualnych zmian chorobowych.
Podstawa: § 4 ust. 2 rozporządzenia o czynnikach chemicznych, § 14 rozporządzenia o substancjach CMR, § 6 pkt 2 i 3 rozporządzenia o badaniach lekarskich pracowników
Choroby zawodowe
Pozycja 17 wykazu chorób zawodowych obejmuje nowotwory złośliwe powstałe w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy, uznanych za rakotwórcze u ludzi. Od 21 grudnia 2025 r. wykaz jest dłuższy o dwie pozycje.
| Lp. | Choroba | Uwagi |
|---|---|---|
| 1 | rak płuca, rak oskrzela | w wykazie od dawna |
| 2 | międzybłoniak opłucnej albo otrzewnej | w wykazie od dawna |
| 3 | nowotwór układu krwiotwórczego | w wykazie od dawna |
| 4 | nowotwór skóry | w wykazie od dawna |
| 5 | nowotwór pęcherza moczowego | w wykazie od dawna |
| 6 | nowotwór wątroby | w wykazie od dawna |
| 7 | rak krtani | w wykazie od dawna |
| 8 | nowotwór nosa i zatok przynosowych | w wykazie od dawna |
| 9 | nowotwory wywołane działaniem promieniowania jonizującego z prawdopodobieństwem indukcji przekraczającym 10 procent | w wykazie od dawna |
| 10 | rak jajnika | dodany od 21 grudnia 2025 r. |
| 11 | nowotwór przewodu pokarmowego | dodany od 21 grudnia 2025 r. |
Podstawa: pozycja 17 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1836, ze zm.), w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 12 listopada 2025 r. (Dz. U. poz. 1582)
Przy wszystkich pozycjach z tej grupy okres, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów chorobowych upoważnia do rozpoznania choroby zawodowej mimo wcześniejszego zakończenia pracy w narażeniu, ustala się indywidualnie, w zależności od okresu latencji nowotworu. Przy pozycji dziewiątej wynika on z oszacowania ryzyka.
Ta sama nowelizacja zmieniła jeszcze trzy pozycje wykazu. Przewlekłe obturacyjne zapalenie oskrzeli dostało nowe brzmienie oparte na stosunku natężonej objętości wydechowej pierwszosekundowej do pojemności życiowej poniżej 0,7 po leku rozszerzającym oskrzela, do wykazu dopisano eozynofilowe zapalenie oskrzeli, a przy ubytku słuchu doprecyzowano sposób obliczania średniej. Nowelizacja wdraża dyrektywę w sprawie ochrony pracowników przed narażeniem na azbest.
Orzeczenia w postaci elektronicznej
Od 17 kwietnia 2026 r. orzeczenie lekarskie z badania profilaktycznego może być wydane w postaci elektronicznej albo papierowej, według wzoru z rozporządzenia. Przepis wymienia komplet informacji, jakie orzeczenie zawiera, w tym numer i datę wydania, datę wystawienia skierowania, identyfikator dokumentu przy postaci elektronicznej, rodzaj badania oraz symbol rozstrzygnięcia.
Ta sama nowelizacja wprowadziła zalecenia indywidualne: jeżeli lekarz przeprowadzający badanie profilaktyczne zidentyfikuje u osoby badanej zasadność podjęcia działań prozdrowotnych, wydaje jej zalecenia uwzględniające również pozazawodowe aspekty zdrowotne, w postaci papierowej albo elektronicznej, a informację o ich wydaniu zamieszcza w dokumentacji.
Podstawa: § 3 rozporządzenia o badaniach lekarskich pracowników, w brzmieniu nadanym rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 20 marca 2026 r. (Dz. U. poz. 456)
Pakiet nadzoru nad zdrowiem i szkoleń
Skierowanie z gotowym opisem narażenia na czynniki CMR, wniosek lekarza o monitoring biologiczny, wzór informacji zbiorczej przekazywanej razem z informacją roczną, program i konspekt szkolenia wymaganego rozporządzeniem oraz wniosek o badania po ustaniu narażenia.