Kodeks pracy i rozporządzenia wykonawcze mówią, co robić z substancją CMR w zakładzie. Rozporządzenia unijne mówią, czy wolno ją w ogóle kupić, w jakim stężeniu i pod jakimi warunkami. Stosuje się je bezpośrednio, bez przepisywania do prawa polskiego, a nadzór nad nimi sprawuje inspekcja sanitarna razem z inspekcją ochrony środowiska.
Dwa rozporządzenia i podział ról
| Rozporządzenie | Zakres | Co z tego wynika dla zakładu pracy |
|---|---|---|
| CLP, rozporządzenie (WE) nr 1272/2008 | klasyfikacja, oznakowanie i pakowanie substancji i mieszanin | kategorie 1A, 1B i 2, zwroty H i piktogramy; to stąd bierze się rozstrzygnięcie, czy substancja jest CMR |
| REACH, rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 | rejestracja, ocena, udzielanie zezwoleń i stosowane ograniczenia | karta charakterystyki, zezwolenia na stosowanie, zakazy, informacja o substancjach w wyrobach |
Polska ustawa z 25 lutego 2011 r. o substancjach chemicznych i ich mieszaninach nie powtarza treści tych rozporządzeń. Wyznacza organy nadzoru, tworzy Biuro do spraw Substancji Chemicznych i ustanawia kary za naruszenia przepisów unijnych.
Podstawa: art. 1 i art. 29 ustawy z 25 lutego 2011 r. o substancjach chemicznych i ich mieszaninach
CLP: klasyfikacja i oznakowanie
Rozporządzenie CLP wprowadza trzy klasy zagrożenia istotne dla CMR: rakotwórczość, działanie mutagenne na komórki rozrodcze oraz działanie szkodliwe na rozrodczość. Każda ma kategorie 1A, 1B i 2, przy czym rozrodczość ma dodatkowo osobną kategorię wpływu na laktację lub oddziaływania na dzieci karmione piersią.
- Klasyfikacja zharmonizowana. Tabela 3 załącznika VI do CLP. Jeżeli substancja tam figuruje, jej klasyfikacja w wymienionych klasach zagrożenia jest wiążąca i nie wolno jej zmieniać. To pierwsze miejsce, do którego sięga się przy sporze o klasyfikację.
- Klasyfikacja własna. Tam, gdzie nie ma klasyfikacji zharmonizowanej, dostawca klasyfikuje substancję sam, według kryteriów CLP, i zgłasza wynik do wykazu klasyfikacji i oznakowania prowadzonego przez Europejską Agencję Chemikaliów.
- Oznakowanie. Substancja CMR nosi piktogram GHS08 (zagrożenie dla zdrowia) oraz hasło ostrzegawcze „Niebezpieczeństwo” przy kategoriach 1A i 1B, a „Uwaga” przy kategorii 2. Etykieta jest tym, co pracownik widzi na opakowaniu.
- Zakaz stosowania bez oznakowania. Niedopuszczalne jest stosowanie substancji chemicznych i ich mieszanin nieoznakowanych w sposób widoczny, umożliwiający ich identyfikację. Dotyczy to także pojemników roboczych, do których przelano substancję z opakowania oryginalnego.
Podstawa: załączniki I i VI do rozporządzenia (WE) nr 1272/2008 (CLP), art. 221 § 1 Kodeksu pracy
Lista kandydacka i substancje wzbudzające szczególnie duże obawy
Substancja może zostać uznana za wzbudzającą szczególnie duże obawy, jeżeli spełnia jedno z sześciu kryteriów. Trzy pierwsze to dokładnie kategorie CMR.
| Litera | Kryterium |
|---|---|
| a | rakotwórczość kategorii 1A lub 1B |
| b | działanie mutagenne na komórki rozrodcze kategorii 1A lub 1B |
| c | działanie szkodliwe na rozrodczość kategorii 1A lub 1B |
| d | substancja trwała, wykazująca zdolność do bioakumulacji i toksyczna, według kryteriów załącznika XIII |
| e | substancja bardzo trwała i wykazująca bardzo dużą zdolność do bioakumulacji, według kryteriów załącznika XIII |
| f | substancja wzbudzająca równoważne obawy, na przykład zaburzająca funkcjonowanie układu hormonalnego, dla której istnieją naukowe dowody prawdopodobnych poważnych skutków dla zdrowia ludzi lub dla środowiska |
Podstawa: art. 57 rozporządzenia (WE) nr 1907/2006 (REACH)
Substancje zidentyfikowane według tych kryteriów trafiają na listę kandydacką, sporządzaną zgodnie z art. 59 ust. 1 REACH i publikowaną przez Europejską Agencję Chemikaliów. Samo wpisanie na listę nie zakazuje stosowania, ale uruchamia dwa obowiązki: dostarczenia karty charakterystyki oraz informowania o obecności substancji w wyrobie.
Lista kandydacka to nie to samo co wykaz CMR z rozporządzenia krajowego. Prawie każda substancja CMR kategorii 1A i 1B prędzej czy później trafia na listę kandydacką, ale lista zawiera też substancje, które CMR nie są, na przykład trwałe i bioakumulacyjne. W drugą stronę: obowiązek rejestrowy z rozporządzenia o substancjach CMR nie zależy od tego, czy substancja jest na liście kandydackiej, tylko od jej klasyfikacji.
Zezwolenia: załącznik XIV
Część substancji z listy kandydackiej trafia do załącznika XIV, czyli wykazu substancji podlegających procedurze udzielania zezwoleń. Dla każdej z nich załącznik podaje datę ostateczną. Po tej dacie stosowanie substancji i wprowadzanie jej do obrotu w celu zastosowania jest możliwe tylko wtedy, gdy dane zastosowanie zostało objęte zezwoleniem albo jest z obowiązku zwolnione.
Podstawa: tytuł VII rozporządzenia REACH, w szczególności art. 56 i art. 58
- Kto występuje o zezwolenie. Producent, importer albo dalszy użytkownik. Dalszy użytkownik może też stosować substancję na podstawie zezwolenia udzielonego podmiotowi wyżej w łańcuchu dostaw, jeżeli jego zastosowanie mieści się w warunkach tego zezwolenia.
- Zgłoszenie do Agencji. Dalszy użytkownik stosujący substancję na podstawie cudzego zezwolenia zgłasza to Europejskiej Agencji Chemikaliów.
- Gdzie to sprawdzić. Sekcja 15 karty charakterystyki podaje informacje o przepisach dotyczących danej substancji, w tym o objęciu jej procedurą zezwoleń albo ograniczeniami.
Data ostateczna zaskakuje zakłady, które nie śledzą łańcucha dostaw. Substancja bywa dostępna w sprzedaży aż do daty ostatecznej, a potem znika, choć w zakładzie stoi jeszcze zapas i cała technologia jest na niej oparta. Sprawdzenie w sekcji 15 karty, czy substancja jest w załączniku XIV i jaka jest jej data ostateczna, to kilka minut i najtańszy element planowania.
Ograniczenia: załącznik XVII
Załącznik XVII zawiera ograniczenia dotyczące produkcji, wprowadzania do obrotu i stosowania niektórych substancji, mieszanin i wyrobów. Trzy pozycje dotyczą wprost substancji CMR.
| Pozycja | Czego dotyczy | Wykaz substancji |
|---|---|---|
| 28 | substancje rakotwórcze kategorii 1A i 1B | dodatek 1 dla kategorii 1A, dodatek 2 dla kategorii 1B |
| 29 | substancje działające mutagennie na komórki rozrodcze kategorii 1A i 1B | dodatek 3 dla kategorii 1A, dodatek 4 dla kategorii 1B |
| 30 | substancje działające szkodliwie na rozrodczość kategorii 1A i 1B | dodatek 5 dla kategorii 1A, dodatek 6 dla kategorii 1B |
Ograniczenie polega na zakazie wprowadzania do obrotu i stosowania tych substancji, jako substancji, jako składników innych substancji albo w mieszaninach, przeznaczonych do sprzedaży ogółowi społeczeństwa, gdy stężenie osiąga specyficzne stężenie graniczne ustalone dla danej substancji, a w jego braku ogólne stężenie graniczne wynikające z kryteriów CLP.
Podstawa: pozycje 28, 29 i 30 wraz z dodatkami 1 do 6 do załącznika XVII rozporządzenia REACH
Ograniczenie dotyczy sprzedaży ogółowi społeczeństwa, a nie zastosowania przemysłowego. Zakład produkcyjny może legalnie kupować i stosować substancję objętą pozycją 28, o ile robi to jako użytkownik profesjonalny. Konsekwencja praktyczna jest inna: produkt zawierający taką substancję nie może trafić do sprzedaży detalicznej, więc firma produkująca preparaty dla klientów indywidualnych musi to sprawdzić przed wprowadzeniem receptury.
Wyroby, art. 33 i baza SCIP
Obowiązki dotyczą nie tylko chemikaliów, ale i wyrobów. Jeżeli wyrób zawiera substancję z listy kandydackiej w stężeniu powyżej 0,1 procent wagowego, dostawca ma dwa obowiązki informacyjne.
- Wobec odbiorcy wyrobu Dostawca przekazuje informacje wystarczające do bezpiecznego stosowania wyrobu, co najmniej nazwę substancji. Robi to z własnej inicjatywy, bez pytania.
- Wobec konsumenta Na żądanie konsumenta dostawca przekazuje te same informacje nieodpłatnie, w terminie 45 dni od otrzymania żądania.
- Wobec Europejskiej Agencji Chemikaliów Dostawca wyrobu przekazuje Agencji informacje w zakresie, o którym mowa w art. 33 ust. 1 REACH, korzystając z formatu i narzędzia przygotowanego w tym celu przez Agencję. Dane trafiają do bazy SCIP, dostępnej publicznie.
Podstawa: art. 33 rozporządzenia REACH, art. 25a ustawy o substancjach chemicznych i ich mieszaninach
Obowiązki dalszego użytkownika
Zakład, który kupuje chemikalia i ich używa, jest w rozumieniu REACH dalszym użytkownikiem. Nie musi rejestrować substancji, ale ma własny zestaw obowiązków.
- Stosowanie zgodnie ze scenariuszem narażenia. Jeżeli sposób użycia wykracza poza scenariusz dołączony do karty, dalszy użytkownik dostosowuje się do scenariusza, zgłasza zastosowanie dostawcy albo sporządza własną ocenę bezpieczeństwa chemicznego.
- Przekazywanie informacji w górę łańcucha. Nowe informacje o zagrożeniach oraz informacje mogące podważyć zasadność środków kontroli ryzyka przekazuje się dostawcy.
- Dostęp pracowników do informacji. Pracodawca zapewnia pracownikom i ich przedstawicielom dostęp do informacji dostarczonych zgodnie z art. 31 i 32 REACH, dotyczących substancji, których używają albo na które mogą być narażeni.
- Przechowywanie informacji. Co najmniej przez 10 lat po ostatnim wytworzeniu, imporcie, dostarczeniu albo zastosowaniu substancji lub mieszaniny.
- Spis substancji. Producent, importer i dalszy użytkownik ustanawiają, prowadzą i aktualizują na bieżąco spis substancji i mieszanin stwarzających zagrożenie.
Podstawa: art. 34, 35, 36 i 37 rozporządzenia REACH, art. 25 ustawy o substancjach chemicznych i ich mieszaninach
Kary
Ustawa o substancjach chemicznych i ich mieszaninach przewiduje odrębne sankcje za naruszenia przepisów unijnych. Poniżej te, które najczęściej dotyczą zakładu stosującego substancje CMR.
- Stosowanie substancji z załącznika XIV bez zezwolenia. Producent, importer lub dalszy użytkownik, który wbrew art. 56 ust. 1 do 6 REACH stosuje taką substancję, podlega karze.
- Niedostarczenie karty charakterystyki albo dostarczenie nieaktualnej. Kara grzywny dla dostawcy.
- Brak informacji o substancji z listy kandydackiej w wyrobie. Kara grzywny dla dostawcy wyrobu, zarówno wobec odbiorcy, jak i wobec konsumenta na żądanie.
- Nieprzekazanie danych do bazy prowadzonej przez Agencję. Kara grzywny dla dostawcy wyrobu.
- Nieprzechowywanie lub nieudostępnianie informacji wymaganych art. 36 REACH. Kara grzywny.
Podstawa: art. 37, art. 52, art. 54, art. 54a i art. 56 ustawy z 25 lutego 2011 r. o substancjach chemicznych i ich mieszaninach
Sprawdzenie zgodności z REACH i CLP
Przegląd kart charakterystyki pod kątem zezwoleń, ograniczeń i listy kandydackiej, sprawdzenie spisu substancji oraz oznakowania pojemników roboczych kończy się listą działań z terminami.