Obowiązki przy CMR pochodzą z trzech miejsc naraz: z Kodeksu pracy, z rozporządzenia o substancjach CMR i z rozporządzenia o czynnikach chemicznych. Ta strona układa je w jedną listę i przy każdej pozycji mówi, jaki dokument po niej zostaje, bo to on jest przedmiotem kontroli.
Skąd biorą się obowiązki
| Akt | Co nakłada |
|---|---|
| Kodeks pracy, art. 220, 221 i 222 | zakaz stosowania materiałów i procesów bez ustalenia stopnia ich szkodliwości, zakaz stosowania substancji nieoznakowanych i bez aktualnego spisu oraz kart charakterystyki, obowiązek zastąpienia czynnika CMR i prowadzenia obu rejestrów |
| Rozporządzenie o substancjach CMR | hierarchia środków, jedenaście działań szczegółowych, rejestry, informacja roczna, szkolenia, monitorowanie zdrowia i przechowywanie dokumentacji |
| Rozporządzenie o czynnikach chemicznych | ocena ryzyka zawodowego stwarzanego przez czynnik chemiczny, kolejność środków ochronnych, procedury na wypadek awarii, monitoring biologiczny ołowiu |
Podstawa: art. 220 do 222 Kodeksu pracy, rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 lipca 2024 r. o substancjach CMR, rozporządzenie Ministra Zdrowia z 30 grudnia 2004 r. o bhp przy czynnikach chemicznych
Zakaz z art. 221 § 2 Kodeksu pracy jest samodzielny. Niedopuszczalne jest stosowanie substancji lub mieszaniny stwarzającej zagrożenie bez posiadania aktualnego spisu tych substancji i mieszanin oraz kart charakterystyki, a także opakowań zabezpieczających. Ten zakaz działa niezależnie od tego, czy substancja jest CMR, i jest jednym z pierwszych punktów sprawdzanych podczas kontroli, bo dowód jest natychmiastowy: albo spis jest, albo go nie ma.
Hierarchia trzech stopni
Przepis nie pozwala wybrać środka, który akurat jest wygodny. Buduje ciąg, w którym każdy następny stopień wolno zastosować dopiero po wykazaniu, że poprzedni jest niemożliwy z przyczyn technicznych.
-
Zastąpienie
Pracodawca zastępuje substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne mniej szkodliwymi dla zdrowia albo stosuje inne dostępne środki ograniczające stopień narażenia, przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki. To jest obowiązek ustawowy, wpisany wprost do Kodeksu pracy.
Podstawa: art. 222 § 1 Kodeksu pracy, § 7 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
-
System zamknięty
Jeżeli z przyczyn technicznych zastąpienie jest niemożliwe, pracodawca zapewnia, aby wytwarzanie i używanie czynnika odbywało się w systemie zamkniętym, w miarę istnienia technicznych możliwości.
Podstawa: § 4 ust. 2 rozporządzenia o substancjach CMR
-
Zmniejszenie narażenia
Jeżeli system zamknięty jest niemożliwy, poziom wymaganej ochrony zależy od rodzaju czynnika. Przy rakotwórczych, mutagennych i nieprogowych reprotoksycznych narażenie schodzi do tak niskiego poziomu, na jaki pozwalają możliwości techniczne. Przy progowych reprotoksycznych ogranicza się do minimum zagrożenie związane z narażeniem.
Podstawa: § 4 ust. 3 i 4 rozporządzenia o substancjach CMR
Dowodem jest zapis, a nie deklaracja. Formularz informacji rocznej zawiera pytanie, czy zastąpiono substancje mniej szkodliwymi, a przy odpowiedzi twierdzącej żąda krótkiego opisu, co i czym zastąpiono. Osobno pyta o uzasadnienie konieczności stosowania czynników CMR. Brak takiego uzasadnienia jest brakiem elementu wymaganego rozporządzeniem, bo rejestr prac ma je zawierać.
Podstawa: § 6 ust. 1 pkt 2 oraz sekcje B.IV i D.2 pkt 11 załącznika nr 2 do rozporządzenia o substancjach CMR
Jedenaście środków z paragrafu 5
Wyliczenie w § 5 jest zamknięte i dosłowne, więc nadaje się na listę kontrolną. Obowiązuje przy każdym używaniu czynników rakotwórczych, mutagennych i substancji reprotoksycznych, niezależnie od wyniku pomiarów. Zamknięta jest jednak sama ta lista, a nie system ochrony: obowiązki z § 4, z § 6 do § 14 tego rozporządzenia oraz z przepisów odrębnych obowiązują obok niej i żaden z nich nie odpada po odhaczeniu jedenastu pozycji.
- Ograniczenie ilości. Utrzymywanie w miejscu pracy jak najmniejszej ilości czynnika.
- Ograniczenie liczby narażonych. Jak najniższa liczba pracowników, którzy są lub mogą być narażeni.
- Projektowanie procesów i środków kontroli technicznej tak, aby uniknąć powstawania czynnika w miejscu pracy albo ograniczyć jego powstawanie do minimum.
- Usuwanie u źródła. Odprowadzanie czynnika w miejscu jego powstawania do miejscowego wyciągu albo do ogólnego systemu wentylacji, zgodnie z wymogami ochrony zdrowia i środowiska.
- Metody i procedury pracy, w tym korzystanie z procedur badań i pomiarów, w celu wczesnego wykrycia zagrożenia powstałego w wyniku nieprzewidywalnego zdarzenia lub wypadku.
- Środki ochrony zbiorowej, a tam gdzie narażenia nie da się uniknąć innymi środkami, środki ochrony indywidualnej.
- Środki higieny, szczególnie regularne czyszczenie podłóg, ścian i innych powierzchni.
- Odgraniczenie miejsc zagrożonych i odpowiednie znaki ostrzegawcze, w tym znaki zakazu palenia.
- Plan działania w nagłych wypadkach, które mogą wyniknąć z nadmiernego narażenia.
- Bezpieczne przechowywanie, przeładunek i transport, szczególnie przez pojemniki szczelnie zamknięte i oznakowane w sposób czytelny i widoczny.
- Bezpieczne gromadzenie, przechowywanie i usuwanie odpadów, także w pojemnikach szczelnie zamkniętych i czytelnie oznakowanych.
Podstawa: § 5 pkt 1 do 11 rozporządzenia o substancjach CMR
Wentylacja ogólna nie zastępuje wyciągu miejscowego. Przepis wymienia usuwanie czynnika „w miejscu jego powstawania, do miejscowego wyciągu lub do ogólnego systemu wentylacji”. Kolejność w tym zdaniu nie jest przypadkowa i odpowiada kolejności środków z rozporządzenia o czynnikach chemicznych, gdzie środki ochrony zbiorowej stosuje się u źródła powstawania zagrożenia. Wentylacja ogólna hali przy stanowisku spawalniczym bez odciągu jest w praktyce trudna do obronienia.
Podstawa: § 5 pkt 4 rozporządzenia o substancjach CMR, § 8 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
Informowanie i szkolenie pracownika
Cztery obowiązki wobec pracownika, wszystkie w jednym paragrafie i wszystkie wymagające dowodu.
-
Informacja o opakowaniach i oznakowaniu
Pracodawca informuje pracownika o opakowaniu, zbiorniku i instalacji zawierających czynniki CMR, a także o wymaganiach dotyczących oznakowania i o znakach ostrzegawczych.
Podstawa: § 11 pkt 1 rozporządzenia o substancjach CMR
-
Okresowe szkolenie w czterech zakresach
Ryzyko dla zdrowia wynikające z oceny narażenia wraz z dodatkowym ryzykiem, które wynika z palenia tytoniu, oraz środki ostrożności ograniczające narażenie. Wymagania higieniczne. Konieczność używania środków ochrony indywidualnej, w tym odzieży ochronnej. Działania zapobiegające wypadkom oraz działania, które podejmują pracownicy, w tym pełniący obowiązki ratownicze, podczas działań ratowniczych i wypadków.
Podstawa: § 11 pkt 2 rozporządzenia o substancjach CMR
-
Kontrola zdrowia związana z indywidualną oceną pracownika
Pracodawca zapewnia kontrolę zdrowia pracownika w celu określenia jego stanu zdrowia w związku z narażeniem, zgodnie z ustawą o służbie medycyny pracy oraz art. 229 Kodeksu pracy.
Podstawa: § 11 pkt 3 rozporządzenia o substancjach CMR
-
Informacja o dopuszczalnym stężeniu w materiale biologicznym
Przed powierzeniem pracy z czynnikami CMR, dla których ustalono wartość dopuszczalnego stężenia w materiale biologicznym, pracodawca informuje pracownika o konieczności przeprowadzania kontroli zdrowia związanej z tymi wartościami. W praktyce dotyczy to przede wszystkim ołowiu.
Podstawa: § 11 pkt 4 rozporządzenia o substancjach CMR
To nie jest szkolenie okresowe bhp. Rozporządzenie o substancjach CMR mówi o „okresowych szkoleniach pracownika w zakresie” czterech wymienionych spraw i nie podaje ani częstotliwości, ani formy, ani wzoru dokumentu. Szkolenie okresowe bhp ma własne rozporządzenie, własne grupy stanowisk i własne terminy. Nic nie stoi na przeszkodzie, żeby oba zakresy zrealizować w jednym szkoleniu, ale w dokumentacji musi być widoczne, że cztery zakresy z § 11 zostały omówione. Sam program szkolenia okresowego bhp tego nie dowodzi.
Udział pracowników
Trzy obowiązki, o których łatwo zapomnieć, bo nie zostawiają po sobie oczywistego dokumentu. Warto je jednak udokumentować, choćby protokołem z posiedzenia komisji bezpieczeństwa i higieny pracy albo notatką z konsultacji.
- Udział w projektowaniu i realizacji działań. Pracodawca zapewnia udział pracowników lub ich przedstawicieli w projektowaniu i realizacji działań zapobiegających narażeniu albo ograniczających jego poziom.
- Kontrola stosowania wymagań. Pracodawca umożliwia pracownikom lub ich przedstawicielom kontrolę stosowania wymagań rozporządzenia oraz innych przepisów bhp.
- Informowanie na bieżąco. O narażeniu, a w przypadkach narażenia powstałego wskutek awarii, zakłóceń procesu, prac remontowych i konserwacyjnych oraz w innych okolicznościach także o przyczynach narażenia i o środkach zapobiegawczych już podjętych lub planowanych.
Podstawa: § 12 rozporządzenia o substancjach CMR
Osobno stoi obowiązek konsultacji przy typowaniu czynników do pomiarów: pracodawca konsultuje z pracownikami lub ich przedstawicielami rozpoznanie i typowanie czynników szkodliwych oraz wykonywanie badań, pomiarów i pobieranie próbek na stanowisku pracy.
Podstawa: § 2 ust. 2 rozporządzenia o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych
Awaria i narażenie nieprzewidziane
Rozporządzenie o substancjach CMR wymaga planu działania w nagłych wypadkach oraz metod wczesnego wykrywania narażenia podczas awarii. Szczegółową procedurę opisuje rozporządzenie o czynnikach chemicznych.
- Przed zdarzeniem. Pracodawca określa i wdraża procedury zapewniające bezpieczeństwo i ochronę zdrowia, obejmujące także okresowo powtarzane ćwiczenia ratownicze, środki i urządzenia ratownicze oraz zasady udzielania pierwszej pomocy.
- W chwili zdarzenia. Natychmiastowa informacja dla pracowników i działania ograniczające skutki. W obszarze zdarzenia praca jest dozwolona tylko pracownikom niezbędnym i upoważnionym, wyposażonym w odpowiednie środki ochrony indywidualnej. Przebywanie tam bez tych środków jest zabronione.
- Po zdarzeniu. Informacja dla pracowników lub ich przedstawicieli o przyczynach narażenia i o środkach zapobiegawczych, a przy stwierdzeniu przekroczenia dopuszczalnego stężenia w materiale biologicznym lub podejrzeniu zmian w stanie zdrowia, na wniosek lekarza, dodatkowe badania innych narażonych pracowników i weryfikacja uprzedniej oceny narażenia.
Podstawa: § 4 ust. 1, § 5 pkt 9 i § 12 pkt 3 oraz § 14 rozporządzenia o substancjach CMR, § 11 i § 12 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
Przekroczenie NDS jest osobnym zdarzeniem. Jeżeli pomiary wykażą przekroczenie wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń, pracodawca niezwłocznie podejmuje działania i środki zmierzające do zlikwidowania przekroczeń. Przepis nie daje tu okresu przejściowego ani progu tolerancji, a niezwłoczność liczy się od dnia otrzymania wyniku, nie od dnia następnego przeglądu.
Podstawa: § 9 rozporządzenia o czynnikach chemicznych
Co zostaje na papierze
Kontrola sprawdza dokumenty, więc warto wiedzieć, który obowiązek zostawia który dokument. Poniższa tabela jest jednocześnie spisem zawartości pakietów do pobrania.
| Obowiązek | Dokument | Gdzie o tym więcej |
|---|---|---|
| Ustalenie, czy występuje czynnik chemiczny stwarzający zagrożenie | ocena ryzyka zawodowego w formie pisemnej, arkusz identyfikacji czynników | Ocena ryzyka chemicznego |
| Aktualny spis substancji i mieszanin stwarzających zagrożenie | spis substancji, komplet kart charakterystyki | Karta charakterystyki |
| Próba zastąpienia | protokół z analizy możliwości zastąpienia, uzasadnienie konieczności stosowania | Rejestry CMR |
| Rejestrowanie prac i pracowników | rejestr prac, rejestr pracowników | Rejestry CMR |
| Badania i pomiary | sprawozdania z pomiarów, rejestr czynników szkodliwych, karta badań i pomiarów | Pomiary i NDS |
| Informacja roczna | formularz z załącznika nr 2 wraz z potwierdzeniem wysłania do obu urzędów | Informacja do 15 stycznia |
| Szkolenie z paragrafu 11 | program, lista obecności, potwierdzenie omówienia czterech zakresów | Nadzór nad zdrowiem |
| Nadzór nad zdrowiem | skierowania z opisem narażenia, orzeczenia, wyniki monitoringu biologicznego | Nadzór nad zdrowiem |
| Plan działania w nagłych wypadkach | procedura awaryjna, zapis z ćwiczeń ratowniczych | ta strona, sekcja Awaria |
Potrzebujesz kompletu tych dokumentów?
Trzy pakiety wzorów do pobrania odpowiadają kolumnie środkowej tej tabeli. Jeżeli wolisz, żeby ktoś przeszedł przez to razem z tobą na miejscu, napisz.