Przy substancjach CMR pomiary są gęstsze niż przy zwykłej chemii, a wyniki żyją znacznie dłużej niż same sprawozdania. Ta strona opisuje rytm pomiarów, warunki odstąpienia od nich oraz to, co dokładnie zmienił nowy wykaz najwyższych dopuszczalnych stężeń obowiązujący od 2 kwietnia 2026 r.
Typowanie czynników do pomiaru
Zanim padnie pytanie „jak często”, trzeba odpowiedzieć na pytanie „co”. Pracodawca wskazuje czynniki, dla których wykonuje się badania i pomiary, po rozpoznaniu źródeł emisji i warunków pracy, uwzględniając szczególnie sześć rzeczy.
- Rodzaj czynników oraz ich właściwości.
- Procesy technologiczne i ich parametry.
- Wyposażenie techniczne, w tym maszyny, urządzenia, instalacje i narzędzia, które mogą być źródłem emisji, z uwzględnieniem wyników pomiarów emisji dostarczanych przez producentów.
- Środki ochrony zbiorowej i dane dotyczące ich użytkowania.
- Organizacja pracy i sposób jej wykonywania.
- Rzeczywisty czas narażenia, z uwzględnieniem obowiązującego systemu i rozkładu czasu pracy.
Podstawa: § 2 ust. 1 rozporządzenia o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych
Typowanie i samo wykonywanie pomiarów pracodawca konsultuje z pracownikami lub ich przedstawicielami, w trybie przyjętym u danego pracodawcy. Pierwszy pomiar wykonuje się nie później niż w terminie 30 dni od dnia rozpoczęcia działalności.
Podstawa: § 2 ust. 2 i § 3 rozporządzenia o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych
Częstotliwość: CMR kontra zwykła chemia
Różnica jest dokładnie czterokrotna i wynika z osobnego paragrafu poświęconego czynnikom CMR: sześć miesięcy zamiast dwóch lat i trzy miesiące zamiast roku, przy odpowiadających sobie progach.
| Wynik ostatniego pomiaru | Czynnik chemiczny lub pył, bez działania CMR | Czynnik rakotwórczy, mutagenny lub substancja reprotoksyczna |
|---|---|---|
| powyżej 0,1 do 0,5 wartości NDS | co najmniej raz na dwa lata | co najmniej raz na 6 miesięcy |
| powyżej 0,5 wartości NDS | co najmniej raz w roku | co najmniej raz na 3 miesiące |
| pył zawierający azbest | co najmniej raz na 3 miesiące; po dwóch pomiarach nieprzekraczających 0,5 wartości NDS można zejść do raz na 6 miesięcy | |
| czynnik z ustaloną wartością NDSP | pomiary ciągłe we własnym zakresie, urządzeniami lub z uwzględnieniem procedur spełniających wymagania Polskiej Normy | |
Podstawa: § 4, § 5 i § 6 rozporządzenia o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych
Zmiana w zakładzie zeruje harmonogram. Badania i pomiary wykonuje się każdorazowo, jeżeli nastąpiły zmiany w wyposażeniu technicznym, w procesie technologicznym albo w warunkach wykonywania pracy, które mogły mieć wpływ na zmianę poziomu emisji lub narażenia, a także gdy wystąpiły inne okoliczności uzasadniające ponowne wykonanie. Nowa maszyna, przeniesienie stanowiska albo zmiana receptury są takimi zmianami.
Podstawa: § 14 rozporządzenia o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych
Kiedy wolno przestać mierzyć
Odstąpienie jest możliwe, ale wymaga spełnienia obu warunków naraz.
| Rodzaj czynnika | Odstęp między dwoma ostatnimi pomiarami | Wynik obu pomiarów |
|---|---|---|
| Czynnik chemiczny lub pył, bez działania CMR | co najmniej dwa lata | nie przekroczyły 0,1 wartości NDS |
| Czynnik rakotwórczy, mutagenny lub substancja reprotoksyczna | co najmniej 6 miesięcy | nie przekroczyły 0,1 wartości NDS |
Podstawa: § 7 rozporządzenia o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych
Ten sam próg 0,1 wartości NDS, dwa różne skutki. Dwa pomiary poniżej tego progu pozwalają odstąpić od dalszych pomiarów i jednocześnie zaliczyć pracowników do grupy o niskim narażeniu w rejestrze prac i w informacji rocznej. To wygodne, ale ma haczyk: po odstąpieniu od pomiarów nie przybywa nowych wyników, a formularz informacji rocznej dalej pyta o poziom narażenia. W dokumentacji trzeba wtedy trzymać oba ostatnie sprawozdania jako podstawę zaliczenia, mimo że okres przechowywania samych wyników wynosi 3 lata.
Kto może mierzyć i jakimi metodami
- Zasada. Badania i pomiary wykonują laboratoria akredytowane w tym zakresie na podstawie przepisów o systemie oceny zgodności albo o systemach oceny zgodności i nadzoru rynku.
- Gdy nie ma laboratorium akredytowanego dla danego czynnika. Pomiar mogą wykonać laboratoria szkół wyższych, instytutów naukowych Polskiej Akademii Nauk lub instytutów badawczych z wdrożonym systemem zapewnienia jakości, laboratoria Państwowej Inspekcji Sanitarnej i Wojskowej Inspekcji Sanitarnej z takim systemem, albo laboratoria z certyfikatem w zakresie wykonywania badań i pomiarów, dysponujące aparaturą pod udokumentowanym nadzorem metrologicznym.
- Metody. Zgodne z Polskimi Normami, a przy ich braku metody rekomendowane i zwalidowane przez laboratoria akredytowane albo przez laboratoria szkół wyższych i instytutów.
Podstawa: § 15 i § 16 rozporządzenia o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych
Rejestr, karta i udostępnianie wyników
Po pomiarze zostają trzy rzeczy o trzech różnych okresach życia.
- Sprawozdanie z pomiarów Przechowywane przez 3 lata od daty wykonania. Pracodawca niezwłocznie informuje narażonych pracowników o aktualnych wynikach, udostępnia je i wyjaśnia ich znaczenie.
- Rejestr czynników szkodliwych dla zdrowia występujących na stanowisku pracy Prowadzony na bieżąco, według wzoru z załącznika nr 1 do rozporządzenia o badaniach i pomiarach. Przechowywany przez 40 lat od daty ostatniego wpisu.
- Karta badań i pomiarów Wypełniana na bieżąco wynikami, według wzoru z załącznika nr 2. Przechowywana tak samo, przez 40 lat od daty ostatniego wpisu.
Podstawa: § 17 i § 18 rozporządzenia o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych
Wyniki wpisane do rejestru i do karty udostępnia się niezwłocznie pracownikowi, byłemu pracownikowi, ich przedstawicielowi ustawowemu lub pełnomocnikowi, na pisemne żądanie. Osoby te mogą też wystąpić o wyciągi, odpisy albo kopie. Przy likwidacji zakładu rejestr i kartę przekazuje się właściwemu państwowemu inspektorowi sanitarnemu.
Podstawa: § 18 ust. 3 i § 19 rozporządzenia o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych
Trzy rejestry, łatwe do pomylenia. Rejestr czynników szkodliwych z rozporządzenia o badaniach i pomiarach to nie to samo co rejestr prac ani rejestr pracowników z rozporządzenia o substancjach CMR. Pierwszy dotyczy stanowiska i wyników pomiarów, dwa pozostałe procesów i osób. Przy CMR trzeba prowadzić wszystkie trzy.
Nowy wykaz NDS od 2 kwietnia 2026 r.
Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 26 marca 2026 r. nadało nowe brzmienie całemu załącznikowi nr 1 do rozporządzenia o najwyższych dopuszczalnych stężeniach. To nie była korekta kilku pozycji, tylko wymiana całej tabeli, obecnie liczącej 585 pozycji.
- Nowa kolumna uwag. Obok dotychczasowej notacji „skóra” pojawiła się notacja „nieprogowa substancja reprotoksyczna”, oznaczająca substancję, dla której nie istnieje bezpieczny poziom narażenia zdrowia pracowników. To ta notacja rozstrzyga o podziale wprowadzonym w rozporządzeniu o substancjach CMR.
- Ołów. Wartość NDS obniżona do 0,03 mg/m3 dla frakcji wdychalnej i opatrzona notacją nieprogowej substancji reprotoksycznej. Do 8 kwietnia 2026 r. obowiązywała wartość przejściowa 0,05 mg/m3.
- Diizocyjaniany. Wprowadzono wartość liczoną łącznie, w przeliczeniu na izocyjanianowe grupy funkcyjne (NCO), zamiast osobnych wartości dla każdego izomeru. Ocenę narażenia przeprowadza się na podstawie sumy stężeń tych grup w powietrzu.
- Azbest. Dwie wartości do wyboru w zależności od tego, jakiej szerokości włókna są liczone: 0,002 włókien w cm3 przy liczeniu włókien o szerokości od 0,2 do 3 µm oraz 0,01 włókien w cm3, gdy uwzględnia się także włókna węższe niż 0,2 µm.
- Wdrożenie dwóch dyrektyw. Zmiana wdraża dyrektywę 2023/2668 w sprawie azbestu oraz dyrektywę 2024/869 w sprawie ołowiu i diizocyjanianów.
Podstawa: rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 26 marca 2026 r. (Dz. U. poz. 447), obowiązuje od 2 kwietnia 2026 r.
Rozporządzenie o NDS nie ma tekstu jednolitego. Akt z 2018 r. był zmieniany pięć razy i żadne obwieszczenie nie ogłosiło jego tekstu jednolitego. Korzystając z niego, trzeba czytać tekst pierwotny razem ze wszystkimi zmianami albo sięgnąć po ostatnią zmianę, która zawiera cały nowy załącznik. Sprawdzone w rejestrze Sejmu 23 sierpnia 2026 r.
Wartości dla typowych substancji CMR
Wybór pozycji, które najczęściej występują przy pracach objętych obowiązkiem rejestrowym. Wartości pochodzą z załącznika nr 1 w brzmieniu obowiązującym od 2 kwietnia 2026 r.
| Substancja albo czynnik | NDS | Uwagi z wykazu |
|---|---|---|
| Benzen | 0,66 mg/m3 | skóra; odpowiada 0,2 ppm |
| Formaldehyd | 0,37 mg/m3 | skóra; NDSCh 0,74 mg/m3; może uczulać skórę |
| Pyły drewna, frakcja wdychalna | 2 mg/m3 | proces z załącznika nr 1 do rozporządzenia o CMR |
| Krzemionka krystaliczna, frakcja respirabilna | 0,1 mg/m3 | proces z załącznika nr 1 do rozporządzenia o CMR |
| Spaliny emitowane z silników Diesla | 0,05 mg/m3 | mierzone jako węgiel elementarny; proces z załącznika nr 1 |
| Związki chromu(VI), w przeliczeniu na Cr(VI) | 0,005 mg/m3 | bez notacji |
| Związki niklu, w przeliczeniu na Ni | 0,05 mg/m3 | frakcja wdychalna; frakcja respirabilna 0,01 mg/m3; może uczulać skórę i układ oddechowy |
| Kadm i jego związki nieorganiczne, w przeliczeniu na Cd | 0,001 mg/m3 | frakcja wdychalna |
| Arsen i jego związki nieorganiczne, w przeliczeniu na As | 0,01 mg/m3 | frakcja wdychalna |
| Ołów i jego związki nieorganiczne, w przeliczeniu na Pb | 0,03 mg/m3 | frakcja wdychalna; nieprogowa substancja reprotoksyczna; wartość obowiązuje od 9 kwietnia 2026 r. |
| Diizocyjaniany, w przeliczeniu na grupę NCO | 0,01 mg/m3 | wartość przejściowa do 31 grudnia 2028 r.; NDSCh 0,02 mg/m3; ocena narażenia na podstawie sumy stężeń grup NCO |
| Azbest, włókna respirabilne | 0,002 włókien w cm3 | albo 0,01 włókien w cm3 przy liczeniu włókien węższych niż 0,2 µm; do 20 grudnia 2029 r. obowiązuje wartość 0,01 włókien w cm3 |
| Epoksyetan, czyli tlenek etylenu | 1 mg/m3 | skóra |
| Akrylamid | 0,07 mg/m3 | skóra |
| Chloroeten, czyli chlorek winylu | 2,6 mg/m3 | bez notacji |
| Benzo[a]piren | 0,002 mg/m3 | skóra; notacja obejmuje wszystkie węglowodory aromatyczne sklasyfikowane jako rakotwórcze |
Wartości przepisane z załącznika nr 1 do rozporządzenia o najwyższych dopuszczalnych stężeniach, w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz. U. poz. 447). Ta tabela podaje wartości NDS, a nie klasyfikację. To, czy dana substancja jest CMR i w której kategorii, rozstrzyga się w następnej sekcji, na podstawie klasyfikacji zharmonizowanej z załącznika VI do rozporządzenia CLP, a przy procesach technologicznych na podstawie załącznika nr 1 do rozporządzenia o substancjach CMR. Wiersze wyróżnione tłem mają w kolumnie uwag opisany okres przejściowy.
Klasyfikacja zharmonizowana tych substancji
Poprzednia tabela podaje wartości NDS, ale nie mówi, czy substancja jest CMR i w której kategorii. Rozstrzyga o tym klasyfikacja zharmonizowana z załącznika VI do rozporządzenia CLP: prawnie wiążące zaszeregowanie ustalone dla całej Unii jednym aktem, którego dostawca nie może zmienić w karcie charakterystyki. Poniżej ta klasyfikacja sprawdzona dla każdej z trzynastu pozycji.
Trzy różne sytuacje, jedna tabela. Część pozycji to pojedyncze substancje z własnym wpisem w załączniku VI, więc mają jedną, ostateczną klasyfikację. Część to wpisy grupowe (związki chromu(VI), związki niklu), gdzie klasyfikacja zależy od konkretnego związku. A trzy pozycje to procesy technologiczne, których w załączniku VI nie ma w ogóle: są rakotwórcze nie przez klasyfikację substancji, tylko dlatego, że stoją w załączniku nr 1 do rozporządzenia o substancjach CMR.
| Substancja albo czynnik | Klasyfikacja zharmonizowana (załącznik VI CLP) | Co z tego wynika dla CMR |
|---|---|---|
| Benzen | Carc. 1A (H350), Muta. 1B (H340) | rakotwórczy 1A i mutagenny 1B, więc pełne rejestry i informacja roczna |
| Formaldehyd | Carc. 1B (H350), Muta. 2 (H341) | rakotwórczy 1B; mutagenność tylko kategorii 2, więc z niej rejestrów nie ma, ale rakotwórczość je uruchamia |
| Związki chromu(VI), w przeliczeniu na Cr(VI) | wpis grupowy; zależnie od związku Carc. 1A albo 1B (H350 lub H350i), Muta. 1B (H340), część z Repr. | zawsze CMR, ale konkretną kategorię trzeba odczytać z karty danego związku, nie z tego wiersza |
| Związki niklu, w przeliczeniu na Ni | wpis grupowy; związki najczęściej Carc. 1A (H350i), nikiel metaliczny Carc. 2 (H351) | rakotwórczość zwykle drogą oddechową (stąd H350i); kategoria zależy od postaci i rozpuszczalności związku |
| Kadm i jego związki nieorganiczne, w przeliczeniu na Cd | Carc. 1B (H350), Muta. 2 (H341), Repr. 2 (H361fd) | rakotwórczy 1B; mutagenność i reprotoksyczność tylko kategorii 2, więc rejestry uruchamia rakotwórczość |
| Arsen i jego związki nieorganiczne, w przeliczeniu na As | Carc. 1A (H350) | rakotwórczy 1A, więc pełne rejestry i informacja roczna |
| Epoksyetan, czyli tlenek etylenu | Carc. 1B (H350), Muta. 1B (H340), Repr. 1B (H360Fd) | pełne CMR: rakotwórczy, mutagenny i reprotoksyczny, wszystko w kategorii 1B |
| Akrylamid | Carc. 1B (H350), Muta. 1B (H340), Repr. 2 (H361f) | rakotwórczy i mutagenny 1B; reprotoksyczność kategorii 2 |
| Chloroeten, czyli chlorek winylu | Carc. 1A (H350) | rakotwórczy 1A, więc pełne rejestry i informacja roczna |
| Benzo[a]piren | Carc. 1B (H350), Muta. 1B (H340), Repr. 1B (H360FD) | pełne CMR: rakotwórczy, mutagenny i reprotoksyczny, wszystko w kategorii 1B |
| Pyły drewna, frakcja wdychalna | brak wpisu w załączniku VI | rakotwórczy nie przez klasyfikację, lecz jako proces z załącznika nr 1 do rozporządzenia o substancjach CMR |
| Krzemionka krystaliczna, frakcja respirabilna | brak wpisu w załączniku VI | rakotwórcza jako proces z załącznika nr 1, choć sama substancja nie ma klasyfikacji zharmonizowanej |
| Spaliny emitowane z silników Diesla | brak wpisu w załączniku VI | rakotwórcze jako proces z załącznika nr 1; w załączniku VI nie występują |
Klasyfikacje sprawdzone pozycja po pozycji w rejestrze klasyfikacji i oznakowania Europejskiej Agencji Chemikaliów, który odzwierciedla załącznik VI do rozporządzenia (WE) nr 1272/2008 (CLP). Trzy uwagi warte zapamiętania. Po pierwsze, kategoria 2 (zwroty z jedynką na końcu numeru, jak H341 albo H361) nie uruchamia rejestrów ani informacji rocznej, ale uruchamia zakazy zatrudniania; przy kadmie i formaldehydzie rejestry uruchamia dopiero rakotwórczość. Po drugie, dwa wiersze grupowe, chrom(VI) i nikiel, nie mają jednej klasyfikacji: konkretną kategorię odczytuje się z karty charakterystyki danego związku. Po trzecie, załącznik VI zmienia się dostosowaniami do postępu technicznego, a kolejna większa zmiana jest zapowiedziana na 2027 r., więc przy każdym przeglądzie warto sprawdzić, czy klasyfikacja używanej substancji się nie zmieniła.
Okresy przejściowe
Nowy wykaz nie wszedł w życie w całości od razu. Rozporządzenie zmieniające przewiduje kilka rodzajów odroczenia i część z nich obowiązuje jeszcze dziś.
| Czego dotyczy | Zasada przejściowa |
|---|---|
| Diizocyjaniany | do 8 kwietnia 2026 r. obowiązywały dotychczasowe wartości dla poszczególnych izomerów, a wartości w przeliczeniu na grupę NCO nie miały zastosowania; od 9 kwietnia 2026 r. do 31 grudnia 2028 r. obowiązuje NDS 0,01 mg/m3 i NDSCh 0,02 mg/m3 w przeliczeniu na NCO |
| Ołów i jego związki nieorganiczne | do 8 kwietnia 2026 r. wartość NDS wynosiła 0,05 mg/m3 |
| Azbest | do 20 grudnia 2029 r. wartość NDS wynosi 0,01 włókien w cm3 |
| 1,1'-azodi(formamid), 1-winylo-2-pirolidon, N-nitrozodietyloamina | nowe wartości stosuje się po upływie roku od wejścia rozporządzenia w życie, czyli od 2 kwietnia 2027 r. |
| 1,2,3-trichloropropan, 1,4-dioksan, butan-1-ol, tritlenek diboru | przez dwa lata od wejścia w życie obowiązują wartości przejściowe: odpowiednio NDS 7 mg/m3, NDS 50 mg/m3, NDSCh 150 mg/m3 i NDS 10 mg/m3 |
| 1,4-dioksan, antrachinon, izopropylowany fosforan(V) trifenylu, kwas chlorowy(I) | nowe wartości z wykazu stosuje się po upływie dwóch lat od wejścia rozporządzenia w życie, czyli od 2 kwietnia 2028 r. |
Podstawa: § 2 ust. 1 do 6 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 26 marca 2026 r. (Dz. U. poz. 447)
Przekroczenie NDS wymaga działania natychmiast. Gdy pomiary wykażą przekroczenie wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń, pracodawca niezwłocznie podejmuje działania i środki zmierzające do zlikwidowania przekroczeń. Przepis nie przewiduje okresu na dostosowanie ani progu tolerancji.
Podstawa: § 9 rozporządzenia o bhp przy czynnikach chemicznych
Kalkulator liczy krotność i termin następnego pomiaru
Po wpisaniu zmierzonego stężenia i wartości NDS arkusz podaje krotność, wymaganą częstotliwość, datę następnego pomiaru oraz rozstrzyga, czy pracownik trafia do grupy do 0,1 wartości NDS i czy wolno odstąpić od pomiarów.