Ocena ryzyka jest w tym rozporządzeniu czynnością wyjściową, a nie sprawozdaniem z tego, co już zrobiono. Przepis mówi wprost: przed wyborem środka zapobiegawczego pracodawca dokonuje oceny ryzyka zawodowego. Odwrócenie tej kolejności jest najczęstszym zarzutem przy kontroli dokumentacji.
Cztery elementy obowiązkowe
Rozporządzenie wymienia cztery elementy, które ocena musi uwzględnić „w szczególności”. Wyliczenie jest więc otwarte w górę, ale zamknięte w dół: żadnego z tych czterech nie wolno pominąć.
-
Klasyfikacja i wykaz szkodliwych czynników biologicznych
Ocena musi odnosić się do konkretnych czynników i ich grup zagrożenia, a nie do „zagrożenia biologicznego” jako kategorii ogólnej. Nazwa czynnika i grupa zagrożenia to dwie informacje, które potem trafiają do rejestru pracowników i do zgłoszenia dla inspektora sanitarnego, więc muszą być zapisane już na tym etapie.
Podstawa: § 5 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
-
Rodzaj, stopień oraz czas trwania narażenia
Trzy odrębne wielkości. Rodzaj narażenia to droga, którą czynnik może dotrzeć do pracownika. Stopień to poziom narażenia na stanowisku. Czas trwania to ile godzin na zmianę i ile dni w roku. Ten sam zestaw trzech wielkości wraca potem w treści zgłoszenia do inspektora sanitarnego.
Podstawa: § 5 ust. 1 pkt 2 oraz § 8 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
-
Informacje o działaniu i o chorobach
Trzy informacje w jednym punkcie: potencjalne działanie alergizujące lub toksyczne czynnika, choroba, która może wystąpić w następstwie wykonywanej pracy, oraz stwierdzona choroba mająca bezpośredni związek z wykonywaną pracą. Ostatnia z nich odnosi się do przypadków, które już wystąpiły w zakładzie.
Podstawa: § 5 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
-
Wskazówki organów
Ocena uwzględnia wskazówki organów właściwej inspekcji sanitarnej, Państwowej Inspekcji Pracy oraz jednostek służby medycyny pracy. To jedyny element, którego pracodawca nie ustala sam. W praktyce oznacza to, że decyzje i wystąpienia pokontrolne oraz zalecenia lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną są materiałem do oceny, a nie osobną szufladą.
Podstawa: § 5 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Działanie alergizujące i toksyczne to nie dodatek. Definicja czynnika biologicznego wymienia zakażenie, alergię i zatrucie jako trzy równorzędne skutki. Ocena, która opisuje wyłącznie drogę zakażenia, pomija dwie trzecie zakresu przepisu. W wykazie sygnalizują to oznaczenia A oraz T, opisane na stronie Czym są czynniki biologiczne.
Podstawa: § 2 ust. 1 i § 5 ust. 1 pkt 3 lit. a rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Rodzaj, stopień i czas trwania narażenia
To najbardziej praktyczna część oceny i najczęściej najsłabiej opisana. Poniżej rozpisanie każdej z trzech wielkości na to, co realnie trzeba ustalić i zapisać.
| Wielkość | Co ustalić | Jak to zapisać w karcie |
|---|---|---|
| Rodzaj narażenia | droga, którą czynnik może dotrzeć do pracownika: powietrzno-pyłowa, powietrzno-kropelkowa, przez kontakt ze skórą i błonami śluzowymi, przez naruszenie ciągłości tkanek, pokarmowa, przez wektory | wymienić wszystkie drogi możliwe na stanowisku, a nie tylko dominującą; adnotacja ** w wykazie dotyczy właśnie drogi powietrznej i wpływa na wymagania hermetyczności |
| Stopień narażenia | jak bardzo pracownik jest narażony: czy kontakt jest bezpośredni czy pośredni, czy zachodzi w układzie zamkniętym, jaka jest liczba i częstość czynności ryzykownych na zmianę | opisowo, ze wskazaniem czynności; dla czynników biologicznych nie ma wartości dopuszczalnych, do których dałoby się odnieść wynik pomiaru, co wyjaśnia strona Pomiary i brak NDS |
| Czas trwania narażenia | ile godzin na zmianę roboczą i ile dni w roku pracownik pozostaje w narażeniu | liczbowo; ta sama wartość wchodzi potem do zgłoszenia dla inspektora sanitarnego |
Trzy elementy dodatkowe w ochronie zdrowia
W zakładach leczniczych podmiotów leczniczych oraz w zakładach leczniczych dla zwierząt ocena musi objąć trzy dodatkowe elementy. Powód jest oczywisty: tam czynnik przychodzi razem z pacjentem, więc nie da się go ani wybrać, ani zastąpić.
-
Potencjalne występowanie czynnika u pacjenta lub zwierzęcia
Informacja o tym, że czynnik może występować u pacjenta albo u zwierzęcia oraz w materiale i próbkach od nich pobranych. Ocena obejmuje więc przypadki potencjalne, a nie tylko potwierdzone.
-
Zagrożenie ze strony czynnika obecnego lub podejrzewanego
Zagrożenie ze strony czynnika, o którym wiadomo, że jest obecny, albo którego obecność jest podejrzewana u pacjenta lub zwierzęcia oraz w materiałach i próbkach. Podejrzenie wystarcza, żeby zagrożenie weszło do oceny.
-
Ryzyko wynikające z rodzaju pracy
Ryzyko związane z samym rodzajem wykonywanej pracy, niezależnie od tego, co wiadomo o konkretnym pacjencie. To ten element uzasadnia stosowanie środków ostrożności wobec każdego materiału potencjalnie zakaźnego.
Podstawa: § 5 ust. 2 rozporządzenia o czynnikach biologicznych
Rozporządzenie nadal mówi o „zakładach opieki zdrowotnej”. Tekst jednolity zachowuje to sformułowanie i opatruje je odnośnikiem: obecnie są to zakłady lecznicze podmiotów leczniczych, na podstawie art. 40 ustawy z 10 czerwca 2016 r. o zmianie ustawy o działalności leczniczej, obowiązującego od 15 lipca 2016 r. Cytując przepis, warto tę zmianę nazewnictwa odnotować, bo w dokumentacji zakładu funkcjonuje już nowa nazwa.
Kiedy ocenę trzeba zaktualizować
Rozporządzenie nie podaje częstotliwości okresowej. Podaje przesłankę: ocena powinna być aktualizowana w szczególności w odniesieniu do zmian mających znaczenie dla zdrowia pracowników w miejscu pracy. Do tego dochodzi jeden przypadek szczególny, opisany osobno.
- Zmiana mająca znaczenie dla zdrowia pracowników w miejscu pracy: nowa czynność, nowy czynnik, zmiana technologii, zmiana organizacji pracy, nowe wyposażenie, zmiana liczby narażonych. Ta sama zmiana, jeżeli jest istotna, uruchamia równolegle zgłoszenie do inspektora sanitarnego.
- Rozpoznanie u pracownika choroby, która może być skutkiem narażenia, albo zgon pracownika wywołany działaniem czynnika: pracodawca przeprowadza ponowną ocenę ryzyka na stanowisku pracy, niezależnie od tego, kiedy robił poprzednią.
- Awaria lub wypadek z uwolnieniem czynnika: przepis nie nazywa tego wprost aktualizacją oceny, ale zdarzenie jest zmianą mającą znaczenie dla zdrowia, a pracodawca ma obowiązek podjąć działania likwidujące przyczyny, co bez ponownej oceny jest niewykonalne.
- W podmiotach leczniczych, dodatkowo: ocena ryzyka zranienia ostrym narzędziem przeprowadzana okresowo, nie rzadziej niż raz na dwa lata. To odrębna ocena z odrębnego rozporządzenia, a nie ta sama czynność.
Podstawa: § 6, § 8 ust. 1 pkt 2, § 11 ust. 1 pkt 8 i § 15 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia o czynnikach biologicznych; § 3 ust. 2 rozporządzenia o ostrych narzędziach
Brak podanej częstotliwości nie znaczy „raz i na zawsze”. Przy braku terminu ustawowego przyjmuje się w praktyce przegląd roczny, powiązany z przeglądem całej dokumentacji oceny ryzyka wymaganej art. 226 Kodeksu pracy. Taki przegląd jest decyzją pracodawcy, a nie obowiązkiem wprost z przepisu, i tak trzeba go opisać w dokumentacji, żeby nie tworzyć wrażenia, że przepis mówi więcej, niż mówi.
Jak zbudować kartę oceny
Rozporządzenie nie narzuca wzoru karty. Poniżej układ, który odwzorowuje kolejność elementów z przepisu, dzięki czemu kontrola daje się przeprowadzić punkt po punkcie. Ten sam układ mają wzory w pakiecie oceny ryzyka biologicznego.
| Część karty | Co zawiera | Skąd wynika |
|---|---|---|
| Identyfikacja stanowiska | nazwa stanowiska, komórka organizacyjna, liczba pracowników, w tym kobiet, wykaz czynności | § 5 ust. 1, potrzebne też do zgłoszenia i do rejestru |
| Identyfikacja czynników | nazwa czynnika, grupa zagrożenia, oznaczenia dodatkowe, źródło i rezerwuar | § 5 ust. 1 pkt 1, wykaz z załącznika nr 1 |
| Charakterystyka narażenia | rodzaj, czyli droga narażenia, stopień narażenia, czas w godzinach na zmianę i dniach w roku | § 5 ust. 1 pkt 2 |
| Skutki zdrowotne | działanie zakaźne, alergizujące i toksyczne, choroby możliwe w następstwie pracy, choroby już stwierdzone w zakładzie | § 5 ust. 1 pkt 3 |
| Wskazówki organów | decyzje i wystąpienia inspekcji sanitarnej i Państwowej Inspekcji Pracy, zalecenia służby medycyny pracy | § 5 ust. 1 pkt 4 |
| Część dla podmiotów leczniczych | potencjalne występowanie czynnika u pacjenta lub zwierzęcia, zagrożenie ze strony czynnika obecnego lub podejrzewanego, ryzyko z rodzaju pracy | § 5 ust. 2 |
| Wnioski i środki | możliwość uniknięcia lub zastąpienia czynnika, środki zbiorowe, indywidualne, hermetyczność, wymagane rejestry i zgłoszenia, wymagany stopień hermetyczności | § 7, § 8, § 11 do § 14 |
| Zatwierdzenie i przegląd | data, skład zespołu, podpis pracodawcy, data przeglądu, zdarzenia wymuszające aktualizację | § 6, art. 226 Kodeksu pracy |
Pracownicy o zwiększonej podatności
Wykaz czynników został przygotowany w oparciu o wpływ na zdrowych pracowników i wprost nie bierze pod uwagę osób o zwiększonej podatności: chorujących, przyjmujących leki, z upośledzoną odpornością, w ciąży lub karmiących piersią. Rozporządzenie nie zostawia jednak tej luki otwartej: dodatkowe ryzyko dla tych pracowników ma być uwzględnione jako część oceny ryzyka.
Zakaz bezwzględny, niezależny od wyniku oceny. Prace stwarzające ryzyko zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu B, wirusem ospy wietrznej i półpaśca, wirusem różyczki, wirusem HIV, wirusem cytomegalii, pałeczką listeriozy albo toksoplazmą są wzbronione kobietom w ciąży i kobietom karmiącym piersią. To samo dotyczy prac przy obsłudze zwierząt dotkniętych chorobami zakaźnymi lub inwazyjnymi. Szczegóły na stronie Kobiety w ciąży i pracownicy młodociani.
Podstawa: dział VI ust. 1 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z 3 kwietnia 2017 r. w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią
Najczęstsze błędy
| Błąd | Jak jest naprawdę |
|---|---|
| Ocena wymienia „czynniki biologiczne” bez nazw | Przepis każe uwzględnić klasyfikację i wykaz czynników, więc ocena ma wskazywać czynniki i ich grupy zagrożenia. Bez nazwy nie da się też wypełnić rejestru ani zgłoszenia. |
| Ocena opisuje wyłącznie zakażenie | Definicja obejmuje zakażenie, alergię i zatrucie. Pominięcie alergii przy pracy z pyłem organicznym i toksyn przy pracy z pleśniami jest brakiem merytorycznym, nie formalnym. |
| Ocena powstaje po wdrożeniu środków, żeby je uzasadnić | Przepis stawia ocenę przed wyborem środka zapobiegawczego. Dokument datowany po wdrożeniu środków nie spełnia tego wymagania nawet przy poprawnej treści. |
| Ocena robiona raz, bez przeglądu | Aktualizacja jest obowiązkowa przy zmianach mających znaczenie dla zdrowia oraz po rozpoznaniu choroby u pracownika. Brak podanej częstotliwości nie zwalnia z przeglądu. |
| Jedna ocena dla całego zakładu | Rodzaj, stopień i czas trwania narażenia są różne na różnych stanowiskach. Ocena zbiorcza nie pozwala ich zapisać, a to właśnie te trzy wielkości wchodzą potem do zgłoszenia i do rejestru. |
| Pominięcie pracowników o zwiększonej podatności | Wykaz opisuje wpływ na zdrowych pracowników i wprost odsyła dodatkowe ryzyko do oceny. Jeżeli ocena tego nie robi, nikt tego nie robi. |